Chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam lần thứ nhất đang diễn ra sôi nổi trên khắp cả nước với quy mô và hình thức phong phú, đa dạng. Ngày hội là dịp tôn vinh các giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời đặt ra một yêu cầu cấp bách: làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, được các thế hệ trân trọng, thực hành và trao truyền ngay trong cộng đồng.
Những người giữ nhịp văn hóa ở thôn, bản
Năm 2026, lần đầu tiên, ngày 24/11 trở thành Ngày Văn hóa Việt Nam, người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 34 tỉnh, thành phố đã chuẩn bị 406 chương trình, hoạt động để hưởng ứng. Đồng thời ở nhiều thôn, bản, sinh hoạt văn hóa vẫn diễn ra quanh năm theo những cách thức đa dạng: có thể là câu lạc bộ do người dân tự vận hành, có nơi gắn văn hóa với sinh kế, có nơi chính những nghệ nhân, cán bộ văn hóa phát huy sự gắn kết…
Tại Thanh Hóa, theo số liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, toàn tỉnh hiện có 120 câu lạc bộ (CLB) văn hóa, văn nghệ dân gian, với sự tham gia của hơn 4.000 hội viên. CLB văn hóa dân gian Mường thôn Bái Gạo 1 (nay là thôn Đồng Lực), xã Mậu Lâm là mô hình tiêu biểu cho hình thức sinh hoạt cộng đồng do người dân tự sáng lập duy trì hoạt động. Thành lập năm 2024, CLB hiện có hơn 80 thành viên, hoạt động tự nguyện, không thù lao; trang phục, đạo cụ phần lớn do thành viên tự góp tiền sắm sửa. Việc truyền dạy diễn ra ngay trong cuộc sinh hoạt tại nhà văn hóa thôn: người lớn tuổi làm mẫu, lớp trẻ tập theo, chỗ nào chưa đúng thì được thế hệ trước tận tình chỉ bảo, hướng dẫn thêm. Nhờ vậy, tiếng chiêng, câu hát Mường được nối qua các thế hệ.
Ở xã Tân Hưng (thành phố Đồng Nai), đồng bào S’tiêng chiếm hơn 30% dân số, việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống được người dân chú trọng. CLB Văn hóa truyền thống S’tiêng Tân Hưng chính thức ra mắt và công bố quyết định thành lập vào ngày 26/5/2026 với mong muốn đây sẽ là điểm hẹn kết nối và truyền lửa đam mê, giữ gìn bản sắc cho thế hệ tương lai. Hiện CLB có 35 thành viên; người nhỏ tuổi nhất đang học lớp 2, người lớn tuổi nhất sinh năm 1954. Ngoài cồng chiêng, múa, hát đối đáp, các thành viên còn giữ nghề dệt thổ cẩm, đan lát. Chị Minh Ca, 30 tuổi, sau nhiều năm làm ăn xa đã quyết định về quê lập nghiệp, hằng tuần đều say sưa dạy các em nhỏ hát tiếng S’tiêng.
Chủ nhiệm CLB Điểu Thị Hồng chia sẻ, cùng với việc giữ gìn di sản văn hóa cha ông để lại, CLB quan tâm phát huy nghề truyền thống như đan lát, dệt thổ cẩm, giúp cải thiện đời sống người dân, cho nên ai cũng phấn khởi.
Ở nhiều địa phương, chính các nghệ nhân và cán bộ văn hóa là người tích cực phát động phong trào ngày càng sôi nổi. Như tại xã Lục Yên (Lào Cai), Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn cho biết, từ đầu năm 2026 đến nay, chị đã mở bốn lớp hát then, đàn tính, thu hút các học viên từ 7 đến 60 tuổi. Chị rất vui khi thấy nhiều em nhỏ từ chỗ chưa biết gì đã tự cầm đàn, tự hát được. Còn ở Ninh Bình, nơi có gần 3.300 tổ, đội, nhóm, CLB văn hóa, văn nghệ quần chúng cấp xã, biên đạo múa Phạm Hồng Định, Trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa, Trung tâm Văn hóa tỉnh, thường xuyên về cơ sở mở lớp hát chèo, hát văn, hát xẩm, dân vũ. Tiết mục dân vũ “Vũ điệu kết đoàn” do chị biên đạo đã trở thành sinh hoạt quen thuộc ở nhiều khu dân cư. Dù mỗi nơi một cách làm, nhưng có cùng điểm chung là văn hóa được gìn giữ bằng sinh hoạt đều đặn của chính cộng đồng.
Phát huy giá trị văn hóa sau ngày hội
Giữ được nhịp sinh hoạt văn hóa lâu bền trong đời sống thường nhật là điều không dễ. Hiện nhiều CLB duy trì trong tình cảnh thiếu cơ sở vật chất, kinh phí, trang phục, đạo cụ; nghệ nhân phần đông đã cao tuổi, người trẻ lại khó tham gia thường xuyên do phải lo làm ăn. Nếu thiếu người tổ chức và người tham gia, thiếu chỗ tập, thiếu kinh phí hoạt động, việc vận hành các mô hình văn hóa cộng đồng khó bền vững.
Vì thế, nhiều chuyên gia cho rằng, cần sự hỗ trợ đúng lúc, đúng chỗ và thường xuyên. Hiện ở Lào Cai thực hiện việc cấp kinh phí trực tiếp cho cơ sở theo Nghị quyết số 39/2025/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh. Cụ thể mức hỗ trợ 150 triệu đồng được cấp 1 lần cho mỗi CLB (đủ 3 loại hình văn hóa, nghệ thuật, thể thao; có từ 20 thành viên trở lên và có quyết định thành lập của Ủy ban nhân dân cấp xã) để mua sắm trang thiết bị như hệ thống âm thanh, ánh sáng; mỗi CLB nòng cốt được hỗ trợ 30 triệu đồng/năm để duy trì công tác tập luyện và biểu diễn thường xuyên.
Ở xã Trường Hà (Cao Bằng), Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Mặt trận Tổ quốc xã mới đây đã trao tặng các phần quà gồm 10 cây đàn tính, 10 bộ trang phục nữ dân tộc và 1 bộ thiết bị âm thanh trong dịp báo cáo kết quả lớp truyền dạy hát then, đàn tính truyền thống xóm Xuân Đại và ra mắt CLB hát then, đàn tính, hát dân ca, dân vũ xóm Đôn Chương. Những hỗ trợ dù còn giản dị, song cho thấy sự quan tâm, động viên của chính quyền giúp lớp học được “tiếp lửa” để duy trì lâu dài. Tuy nhiên, kinh phí, nhạc cụ mới là điều kiện cần; muốn có người kế tục cần phải có sự tham gia của thế hệ trẻ, trong đó nhà trường là cầu nối quan trọng.
Tại xã Yên Thành (Lào Cai), Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai ở thôn Xuân Lai đang tích cực phối hợp các trường học để tổ chức lớp ngoại khóa dạy hát then, đàn tính trở thành một hoạt động thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày. Thực tế cho thấy, người trẻ chỉ gắn bó khi văn hóa truyền thống có chỗ trong đời sống hôm nay.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định, di sản văn hóa phi vật thể là một hệ thống sống, luôn biến đổi và chính đặc tính ấy khiến di sản trở thành nguồn lực cho sáng tạo. Để cách làm hay không dừng ở từng điểm sáng đơn lẻ, Chỉ thị số 35/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc yêu cầu mỗi xã, phường lựa chọn ít nhất 1 sản phẩm quảng bá, phát triển công nghiệp văn hóa (hoặc hoạt động/mô hình văn hóa phù hợp) để tiếp tục duy trì và phát huy trong đời sống cộng đồng sau ngày 24/11. Kết quả được đánh giá theo năm nhóm tiêu chí, trong đó có “giá trị được duy trì”.
Về lâu dài, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, cần xem di sản là nền tảng nuôi dưỡng sáng tạo, thay vì chỉ là tài nguyên để khai thác; đi cùng là bảo hộ tri thức truyền thống, hỗ trợ nghệ nhân, chia sẻ lợi ích công bằng và để cộng đồng tham gia thực chất vào quá trình hoạch định chính sách.
Những cách làm linh hoạt ở các địa phương thời gian qua đã gợi mở hướng đi khả thi: chuyển từ hỗ trợ theo đợt sang hỗ trợ duy trì hằng năm cho các CLB nòng cốt; có chế độ để nghệ nhân yên tâm đứng lớp; đưa lớp truyền dạy vào sinh hoạt ngoại khóa ở trường học; gắn với sinh kế... góp phần đưa các giá trị văn hóa không ngừng thấm sâu vào đời sống và phát huy giá trị lâu bền.