Nghề chạm khắc gỗ Đông Giao hình thành từ hơn 300 năm trước. Từ xưa, người thợ Đông Giao đã nổi danh với các sản phẩm đồ thờ như ban thờ, hoành phi, câu đối, cửa võng, hương án. Những sản phẩm ấy không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng mà còn góp phần tạo dựng diện mạo thẩm mỹ cho nhiều không gian kiến trúc truyền thống.
Ông Vũ Đình Khoa, Phó trưởng thôn Đông Giao cho biết: Vào thời Lê Cảnh Hưng (1740-1786), nhiều thợ giỏi Đông Giao, tiêu biểu là cụ Vũ Xuân Ngôn đã được triệu vào kinh thành Huế tham gia xây dựng các công trình của triều đình. Việc hình thành xóm thợ mộc Đông Tiến tại Huế, nơi các thế hệ thợ Đông Giao tiếp tục sinh sống và làm nghề, cho thấy sự lan tỏa bền vững, đồng thời khẳng định trình độ tay nghề cao của thợ nơi đây. Đông Giao còn là vùng đất giàu bản sắc văn hóa. Hệ thống đình, đền, chùa, miếu được bảo tồn đến nay phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng.
Đình Đông Giao, khởi dựng năm 1738, là trung tâm sinh hoạt văn hóa của làng và là không gian lưu giữ những giá trị đặc sắc của nghệ thuật chạm khắc gỗ truyền thống. Các tác phẩm như đôi long mã sống động chạm khắc từ thế kỷ 19, những bức cuốn thư cổ hay tượng thờ cụ tổ nghề Vũ Xuân Ngôn đều thể hiện trình độ mỹ thuật tinh xảo, sự kết tinh của trí tuệ và lao động sáng tạo qua nhiều thế hệ.
Dọc theo Quốc lộ 38, đoạn qua làng nghề mộc Đông Giao, các cửa hàng và xưởng sản xuất nối dài liên tiếp, tạo nên một không gian trưng bày sinh động của những sản phẩm gỗ mỹ nghệ tinh xảo, phong phú về kiểu dáng và công năng. Trong mỗi cửa hàng, xưởng mộc, người thợ lặng lẽ gắn bó với thớ gỗ, cần mẫn và khéo léo trong từng đường cưa, nét chạm. Từ những khối gỗ thô mộc ban đầu, bằng lao động bền bỉ và cảm xúc nghề nghiệp, các sản phẩm gỗ dần hiện hình, vừa giản dị, mộc mạc, vừa toát lên vẻ sang trọng với giá trị thẩm mỹ cao.
Trong gian hàng nhỏ, vợ chồng ông Nguyễn Văn Cừ đang miệt mài chạm khắc những linh vật nhỏ, như: thiên mã, long mã, bạch mã, thanh mã, chiến mã để kịp giao đơn hàng trước Tết Bính Ngọ. Ông Cừ tâm sự, nghề chạm khắc gỗ đòi hỏi quá trình rèn luyện công phu và lâu dài. Để trở thành thợ lành nghề, người học việc phải trải qua nhiều năm, nắm vững kỹ thuật, thuộc các lối chạm, đề tài, họa tiết truyền thống.
Mỗi sản phẩm là kết quả của sự lao động bền bỉ, tỉ mỉ, có khi kéo dài hàng tháng, hàng năm. Chính những yêu cầu khắt khe ấy đã tạo nên đội ngũ nghệ nhân có tay nghề cao, góp phần làm nên uy tín của làng nghề. Theo ông Cừ, làng Đông Giao hiện có hơn 800 hộ sinh sống bằng nghề, thu hút hàng nghìn lao động. Ngày công của thợ chạm khắc gỗ trung bình khoảng 500 nghìn đồng/ngày.
Nghề chạm khắc gỗ Đông Giao từng có giai đoạn mai một do chiến tranh kéo dài, trong thời kỳ bao cấp, đời sống kinh tế đất nước khó khăn khiến nhu cầu đối với đồ chạm khắc truyền thống giảm mạnh. Nhiều thợ phải rời nghề, lớp trẻ không mặn mà tiếp nối, nguy cơ thất truyền hiện hữu.
Tuy nhiên, cùng với công cuộc đổi mới, khi đời sống vật chất được cải thiện, nhu cầu đối với các sản phẩm mang giá trị văn hóa, thẩm mỹ truyền thống dần trở lại. Cùng với đó, việc hình thành các cơ sở sản xuất, dịch vụ thương mại từ đầu những năm 1990 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy làm nghề, gắn sản xuất truyền thống với nhu cầu của thị trường đã tạo điều kiện cho nghề chạm Đông Giao hồi sinh.
Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, làng nghề đã mở rộng sang các mặt hàng mỹ thuật nội thất, đồ trang trí, tượng gỗ. Sản phẩm Đông Giao hiện được tiêu thụ rộng khắp trong nước và từng bước vươn ra thị trường quốc tế thông qua các kênh thương mại.
Ngày nay, máy móc hiện đại được đưa vào hỗ trợ sản xuất, giúp nâng cao năng suất và đáp ứng yêu cầu của thị trường song không làm thay đổi bản chất của nghề chạm khắc gỗ.
Ông Vũ Xuân Cửu, một nghệ nhân của làng nghề khẳng định: Giá trị cốt lõi của sản phẩm Đông Giao vẫn nằm ở đôi bàn tay, kinh nghiệm và cảm xúc sáng tạo của người thợ, là yếu tố quyết định “cái hồn” của mỗi tác phẩm. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại đã tạo nên bản sắc riêng, giúp sản phẩm chạm khắc gỗ Đông Giao giữ vững vị thế trên bản đồ làng nghề truyền thống.
Đồng chí Nguyễn Quang Sáng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cẩm Giàng cho biết: Hiện xã đang thực hiện dự án xây dựng Chợ làng nghề Đông Giao trên diện tích 22.700m² với nhiều phân khu chức năng nhằm gắn sản xuất thủ công với hoạt động thương mại, dịch vụ, góp phần hiện đại hóa phương thức kinh doanh, nâng cao giá trị sản phẩm. Kiến trúc các công trình được thiết kế họa tiết văn hóa làng nghề, sử dụng vật liệu chạm khắc gỗ trong ki-ốt và các công trình điểm nhấn.
Thông qua chợ làng nghề, địa phương quảng bá, khẳng định và phát triển thương hiệu chạm khắc gỗ mỹ nghệ Đông Giao một cách bài bản, chuyên nghiệp, đưa sản phẩm tiếp cận rộng rãi thị trường trong nước và quốc tế, từng bước hình thành điểm đến văn hóa, du lịch trải nghiệm.
