Nhiều khó khăn trong xác định danh tính
“Một trong những khó khăn lớn trong công tác giám định gien là các mẫu hài cốt liệt sĩ cần giám định đang bị thời gian và điều kiện khí hậu nóng, ẩm của nước ta phá hủy trầm trọng. Mất nhiều thời gian, công sức từ việc quy tập, rồi khai quật lấy mẫu, nhưng có những mẫu hài cốt chúng tôi phải làm đi, làm lại nhiều lần xét nghiệm mà cũng không ra kết quả ADN. Thật đau lòng…” - Đại tá Nguyễn Lê Cát, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm, Viện Pháp y quân đội (Bộ Quốc phòng) chia sẻ.
Để triển khai Đề án 150, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đang phối hợp với năm đơn vị thực hiện phương pháp giám định gien hài cốt liệt sĩ, gồm: Viện Pháp y quân đội, Viện Kỹ thuật hóa sinh và Tài liệu nghiệp vụ (Bộ Công an), Viện Công nghệ sinh học (Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam), Trung tâm phân tích ADN và công nghệ di truyền, Công ty cổ phần Công nghệ cao Gene Việt.
Trong thời gian qua, Viện Pháp y quân đội tập trung lấy mẫu hài cốt chiến sĩ hy sinh tại Mặt trận 31 (Xiêng Khoảng, Lào) hiện đang an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ (NTLS) hữu nghị Việt - Lào (huyện Anh Sơn, Nghệ An). Viện đã tổ chức lấy 1.804 mẫu hài cốt liệt sĩ của các lô A5, A6, A7 và hơn 1.070 mẫu sinh phẩm của thân nhân ở 31 tỉnh, thành phố liên quan. Sau đó, các mẫu hài cốt được mã hóa, Viện là đơn vị đầu mối tổng hợp phối hợp cùng hai đơn vị khác làm công tác xét nghiệm gien các mẫu hài cốt này. Cũng trong dịp kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27-7 năm nay, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội tổ chức trao kết quả giám định ADN xác định danh tính liệt sĩ an táng tại NTLS hữu nghị Việt - Lào (đợt 4), trả lại danh tính cho 99 liệt sĩ.
Đại tá Nguyễn Lê Cát cho biết, chỉ riêng NTLS hữu nghị Việt - Lào đã có gần 11 nghìn mộ liệt sĩ, trong đó tỷ lệ mộ thiếu thông tin chiếm 60%, cho nên việc xác định thông tin đầy đủ cho các liệt sĩ là khối lượng công việc rất lớn. Hiện nay, Viện đang tiếp tục lấy hơn 400 mẫu ở lô B1 của NTLS hữu nghị Việt - Lào, và gần 300 mẫu của một số NTLS khác. Tính đến nay, Viện đã lấy tổng số hơn 3.000 mẫu hài cốt chiến sĩ hy sinh tại Mặt trận 31 và các trường hợp lẻ, giám định gien được hơn 2.500 trường hợp, và riêng NTLS hữu nghị Việt - Lào đến nay đã xác định danh tính và trao kết quả cho thân nhân 242 liệt sĩ.
Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ cao Gene Việt Phạm Hoàng Minh Ly cho biết: Công ty tham gia Đề án và bắt đầu nhận mẫu giám định của Cục Người có công từ tháng 10-2014. Đến nay, số mẫu Công ty nhận là 5.769, giám định và trả kết quả lưu trữ trong ngân hàng gien được 3.478 mẫu; số mẫu thân nhân liệt sĩ là 640; số liệt sĩ xác định được danh tính là 39. Số mẫu giám định đã được Công ty lưu trữ, mã hoá tại ngân hàng gien để phục vụ việc khớp nối thông tin, xác định thông tin liệt sĩ.
Có thể thấy, chiến tranh đã qua đi hơn 40 năm nhưng vẫn còn số lượng lớn hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, thời gian các liệt sĩ hy sinh quá lâu cho nên hài cốt đã bị phân huỷ nhiều, gây khó khăn trong quá trình phân tích ADN. Cùng với đó, đối tượng lấy mẫu sinh phẩm (thân nhân liệt sĩ) để đối chứng tuổi cao, sức yếu, cá biệt có những trường hợp không còn thân nhân để đối chiếu. Bên cạnh đó, việc quản lý, lưu trữ hồ sơ mộ liệt sĩ không đầy đủ. Công suất phân tích giám định gien của các đơn vị giám định chưa cao... Đó là những khó khăn rất lớn trong thực hiện phương pháp giám định gien để xác định danh tính các liệt sĩ. Để phương pháp này thật sự hiệu quả, Đại tá Nguyễn Lê Cát cho rằng, cần nhanh chóng hoàn thiện quy trình chuẩn xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin tại các NTLS, đặc biệt là xây dựng trung tâm quốc gia lưu giữ nguồn gien của liệt sĩ đã được giám định, cũng như nguồn gien từ thân nhân liệt sĩ để phục vụ công tác xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin...
Đại tá Nguyễn Quốc Hưng, Giám đốc Trung tâm MARIN, trao kết quả xác định danh tính liệt sĩ Nguyễn An Trung cho đại diện UBND thị trấn Sông Cầu (Đồng Hỷ, Thái Nguyên).
Hành trình ngày trở về...
Liệt sĩ Trần Văn Thi, sinh năm 1951, quê ở xã Bắc Sơn, huyện Đô Lương, Nghệ An, hy sinh năm 1970. Giấy báo tử gửi về gia đình chỉ vỏn vẹn thông tin hy sinh tại mặt trận phía nam và dòng chữ “Đơn vị đã mai táng tại nghĩa trang đơn vị gần mặt trận”. Liệt sĩ Trần Văn Tường, em trai của liệt sĩ Thi, cũng hy sinh (năm 1969) tại mặt trận phía nam. Hơn 40 năm gia đình không biết phần mộ của các anh ở đâu. Anh Trần Giang Nam, cháu ruột liệt sĩ Thi cho biết: Hằng năm, cứ mỗi dịp Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27-7, gia đình lại tổ chức chuyến đi dọc từ Kiên Giang ra Nghệ An, vừa để thắp hương tri ân các Anh hùng liệt sĩ, vừa mong có phép màu nào đó xảy ra giúp gia đình tìm được phần mộ của người thân.
Và cách đây bốn tháng, gia đình anh Nam bất ngờ nhận được thông tin từ Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ (MARIN) về việc đã tìm thấy phần mộ của chú Trần Văn Thi tại NTLS xã Duy Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Thông tin trên phần mộ ghi tên liệt sĩ là Trần Văn Thái. Do sai tên nên gia đình và MARIN đã hoàn tất các thủ tục liên quan để xác minh nhân thân và điều chỉnh thông tin trên bia mộ cho liệt sĩ Trần Văn Thi. Có mặt tại buổi họp báo mang tên “Ngày trở về” do MARIN tổ chức ngày 20-7 vừa qua, anh Nam vẫn chưa hết xúc động: “Khi được Trung tâm MARIN thông báo đã tìm thấy nơi yên nghỉ của chú Thi, cả nhà tôi đều khóc. Vậy là tâm nguyện bao năm của gia đình, di nguyện của bố tôi đã thành hiện thực. Sắp tới, gia đình sẽ gửi thông tin về chú Tường để nhờ Trung tâm giúp đỡ, hy vọng ngày trở về đoàn tụ của các chú sẽ không xa". Đó chỉ là một trong rất nhiều trường hợp thân nhân các liệt sĩ tìm lại được người thân, xác định được danh tính liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng. Hiện, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã phối hợp Đài Truyền hình Việt Nam và Trung tâm MARIN thực hiện phương pháp này.
Đại tá Nguyễn Quốc Hưng, Giám đốc Trung tâm MARIN cho biết, trong nhiều năm qua, MARIN đã tổ chức các hoạt động tư vấn pháp luật và trợ giúp pháp lý miễn phí cho gia đình liệt sĩ trong việc tìm kiếm thông tin liệt sĩ và phần mộ liệt sĩ, cũng như các chính sách có liên quan. Đặc biệt, từ tháng 8-2014 (khi bắt đầu tham gia Đề án 150) đến nay, Trung tâm đã phối hợp Cục Người có công, Trung tâm Tình nguyện quốc gia thực hiện xác minh thông tin, tìm kiếm thân nhân của 500 liệt sĩ có phần mộ nhưng thiếu hoặc chưa chính xác thông tin tại các NTLS của các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, Bình Định, Kon Tum…
Đồng thời, MARIN đã hỗ trợ pháp lý cho thân nhân liệt sĩ trong việc hoàn thiện hồ sơ và thay mặt thân nhân liệt sĩ kiến nghị các Sở Lao động - Thương binh và Xã hội để điều chỉnh, bổ sung thông tin liệt sĩ tại các NTLS trên toàn quốc. Đến nay, đã có 478 thông tin về phần mộ liệt sĩ được báo tới 478 gia đình, trong đó có hai phần mộ liệt sĩ nhưng thực tế cựu chiến binh đó còn sống, 29 phần mộ hiện Sở Lao động - Thương binh và Xã hội địa phương hoàn toàn không có thông tin, 178 phần mộ chỉ còn bia mộ, hài cốt đã được gia đình chuyển về địa phương, ba phần mộ xét nghiệm ADN không cùng huyết thống với thân nhân, 266 phần mộ có yêu cầu trợ giúp...
Phó Giám đốc Trung tâm MARIN Ngô Thị Thúy Hằng cho biết, hiện Trung tâm đang bắt tay triển khai dự án mới "Trợ giúp pháp lý trong việc xác minh danh tính 5 nghìn liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng", với dự kiến trong ba năm, Trung tâm sẽ thực hiện việc trợ giúp pháp lý cho các thân nhân liệt sĩ có cơ hội nhận lại chính xác 5 nghìn phần mộ liệt sĩ hiện đã quy tập nhưng còn thiếu thông tin. Cùng với dự án này, MARIN sẽ thực hiện Dự án ráp nối thông tin để trả lại chính xác tên, nguyên quán cho 541 liệt sĩ hy sinh từ ngày 21-11-1966 đến ngày 18-6-1969 tại khu vực Tuy Phước cũ, với nguồn tài liệu do nhóm cựu chiến binh Ô-xtrây-li-a đến từ Trung tâm Nghiên cứu xung đột vũ trang thuộc Đại học New South Wales, Canberra (Ô-xtrây-li-a), cung cấp và phối hợp thực hiện. Sau khi ráp nối chính xác thông tin, Trung tâm sẽ tiếp tục đồng hành cùng các thân nhân liệt sĩ kiến nghị và phối hợp các cơ quan quân đội rà soát theo tọa độ chôn cất từ tài liệu để tìm kiếm hài cốt. Đồng thời, Trung tâm cũng thực hiện dự án Hỗ trợ thân nhân trong việc tư vấn, lấy mẫu hài cốt miễn phí phục vụ công tác xác định ADN tìm liệt sĩ khi thân nhân có nhu cầu...
Nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách
Đánh giá kết quả sau hơn ba năm thực hiện Đề án 150, Phó Cục trưởng Cục Người có công Đào Ngọc Lợi cho biết: Dù gặp không ít khó khăn vướng mắc, nhưng những mục tiêu Đề án đặt ra đến năm 2015 cơ bản đã hoàn thành. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã phối hợp các đơn vị, bằng phương pháp thực chứng đã khớp nối thông tin cho hơn 2.044 trường hợp; với phương pháp giám định gien, Đề án đã lấy hơn 10 nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ và gần 3.000 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ. Đã chuyển cho các đơn vị giám định để phân tích, đối chiếu theo nguyện vọng của thân nhân liệt sĩ: 3.450 mẫu hài cốt liệt sĩ và 2.697 mẫu thân nhân, đã phân tích 3.132 mẫu hài cốt liệt sĩ, 2.269 mẫu sinh phẩm thân nhân. Trong đó có 621 trường hợp có quan hệ huyết thống và 596 trường hợp không có quan hệ huyết thống. Những trường hợp đã phân tích ADN đều được lưu lại kết quả để phục vụ công tác xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin...
Đến nay, vẫn còn khoảng 200 nghìn hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập về các nghĩa trang, nằm rải rác ở các tỉnh phía nam và ở nước bạn Lào, Cam-pu-chia. Ngoài ra, có hơn 300 nghìn hài cốt liệt sĩ đã quy tập và an táng tại các NTLS còn thiếu thông tin. Việc xác định danh tính cho hơn 500 nghìn liệt sĩ thiếu thông tin này là khối lượng công việc rất lớn.
Mục tiêu đặt ra đến năm 2020 là phải xác định bằng phương pháp thực chứng thông qua tìm kiếm, quy tập, khớp nối thông tin đạt 7 nghìn hài cốt liệt sĩ; phương pháp giám định gien đạt 70 nghìn hài cốt liệt sĩ (khoảng 20% số hài cốt hiện chưa có thông tin). Hiện, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp các đơn vị thực hiện triển khai nhiều giải pháp, như: đầu tư nâng cấp trang thiết bị cho các đơn vị thực hiện giám định gien, xây dựng Trung tâm lưu trữ ADN hài cốt liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ cũng như xây dựng hoàn thiện phần mềm cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, thân nhân liệt sĩ, mộ liệt sĩ và NTLS, xây dựng quy trình xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin...
Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Huỳnh Văn Tý chia sẻ: Để tất cả hài cốt liệt sĩ của nước ta được quy tập về quê hương, quy tập vào các NTLS, để danh tính của tất cả các liệt sĩ được xác định một cách chính xác và rõ ràng, là nguyện vọng tha thiết, cháy bỏng không chỉ của các gia đình liệt sĩ mà còn của các đồng đội, đồng chí và nhân dân ta; là nỗi day dứt lớn nhất, món nợ lớn nhất của nhân dân ta, đất nước ta với liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ. Cũng chính vì thế mà Đảng và Nhà nước ta đã xác định đây là một nhiệm vụ trọng tâm và cấp bách trong toàn bộ hoạt động đền ơn, đáp nghĩa đối với người có công với cách mạng. Vì vậy, cần phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện, thậm chí vượt chỉ tiêu mà Đề án 150 đặt ra nhưng phải bảo đảm thông tin chính xác, số lượng phải gắn liền với chất lượng. Mỗi mộ liệt sĩ được trả lại danh tính, là niềm an ủi, động viên đối với gia đình, thân nhân các anh, nhưng cũng là hành động tri ân thiết thực nhất mà thế hệ hôm nay có thể làm để đền đáp sự hy sinh của thế hệ cha anh.
