Đề cao tính hướng thiện trong xử lý người phạm tội

Để triển khai, thi hành và xây dựng văn bản hướng dẫn áp dụng các quy định của BLHS năm 2015 về án treo, đáp ứng yêu cầu thực tiễn, mới đây, Tòa án nhân dân (TAND) tối cao đề nghị các tòa án tổng kết thực tiễn thi hành Nghị quyết 01/2013/NQ-HĐTP ngày 6-11-2013 của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 60 của BLHS về án treo (gọi tắt Nghị quyết số 01).

Thực tiễn xét xử hơn ba năm qua cho thấy, việc áp dụng các quy định của pháp luật về án treo, trong đó có Nghị quyết 01đã phát huy hiệu quả trong công tác cải tạo, giáo dục người phạm tội nói riêng, đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung. Từ góc nhìn của các cơ quan hữu quan, nhiều trường hợp cho hưởng án treo nhận được sự đồng tình, ủng hộ của đông đảo quần chúng nhân dân.

Theo số liệu thống kê do Vụ Tổng hợp TAND tối cao, từ 1-10-2014 đến ngày 30-9-2017, trong cả nước, số bị cáo được tòa án cấp sơ thẩm cho hưởng án treo là 57.537; tòa án cấp phúc thẩm cho hưởng án treo là 6.254 bị cáo. Số bị cáo được tòa án cấp sơ thẩm cho hưởng án treo có xu hướng giảm dần qua các năm, cụ thể: năm 2016 giảm 3.007 bị cáo (giảm 14%) so với năm 2015; năm 2017 giảm 799 bị cáo (giảm 4,33%) so với năm 2016.

Mặc dù TAND tối cao đã ban hành nghị quyết nói trên và nhiều văn bản hướng dẫn áp dụng chế định án treo, nhưng thực tiễn áp dụng tại nhiều nơi vẫn gặp không ít khó khăn, vướng mắc, dẫn đến áp dụng thiếu thống nhất.

Tại hội thảo tổng kết thực tiễn thi hành Nghị quyết số 01 mới đây do TAND tối cao tổ chức, nhiều ý kiến tham luận nêu các vướng mắc trong những nội dung hướng dẫn về điều kiện cho hưởng án treo. Đơn cử, theo quy định tại Điều 2 nghị quyết này, sẽ không cho hưởng án treo khi xét xử bị cáo về nhiều hành vi trong cùng một tội và bị xét xử nhiều hành vi ở nhiều tội. Thực tế có trường hợp bị cáo nữ đang mang thai, đi trộm cắp tài sản nhiều lần, một lần ba triệu đồng, một lần bốn triệu đồng, bị xét xử về tội “Trộm cắp tài sản” với tình tiết tăng nặng là phạm tội nhiều lần. Như thế bị cáo không được hưởng án treo, trong khi hành vi của bị cáo không thật sự nghiêm trọng.

Điểm đ, khoản 1, điều 2 của Nghị quyết số 01 hướng dẫn: “Có khả năng tự cải tạo và nếu không bắt họ đi chấp hành hình phạt tù thì không gây ảnh hưởng xấu đến cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt là các tội phạm về tham nhũng”. Nhiều chuyên gia cho rằng: Nội dung hướng dẫn này có thể được hiểu là đối với những người phạm tội tham nhũng thì việc áp dụng hình phạt tù cho hưởng án treo sẽ gây ảnh hưởng xấu đến công tác phòng, chống tội phạm.

Quy định “đặc biệt là các tội phạm về tham nhũng” gây khó hiểu cho người áp dụng. Đây là yếu tố mang tính chất định tính, rất khó áp dụng trong thực tiễn. Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự, hầu như hồ sơ vụ án không thể thu thập tài liệu chứng minh được rằng nếu không bắt bị can, bị cáo chấp hành hình phạt tù, thì không ảnh hưởng xấu đến cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm...

Để chính sách hình sự phù hợp với thực tiễn thi hành pháp luật, bảo đảm việc áp dụng các quy định của BLHS năm 2015 về án treo thống nhất trên toàn quốc, phù hợp điều kiện, tình hình thực tiễn, các tòa án đề nghị sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 01 chung quanh các vấn đề vướng mắc được quan tâm hiện nay: các điều kiện cho hưởng án treo; những trường hợp không cho hưởng án treo; việc cho hưởng án treo đối với bị cáo đang bị tạm giam, cách tính thời gian thử thách và một số nội dung khác.