"Đức Phổ 25/7/69. Ba má và gia đình yêu thương. Con viết thư này giữa tiếng phản lực gào xé không gian... Chiều nay con đang chạy càn, bọn địch ở cách con chừng 20 phút đi bộ. Con xách giỏ ra đi, chiếc giỏ nhựa trong đựng 1 cái võng dù, 1 hộp dụng cụ cấp cứu, 1 chiếc ống nghe, 1 bộ quần áo, 1 cái túi transitor. Với bấy nhiêu con có thể ở đâu cũng được rồi. Chạy càn nhưng vẫn rất đàng hoàng, vẫn đôi dép nhựa (như dép Trung Quốc các cô Hà Nội thường đi), vẫn bộ quần áo và một chiếc áo mưa bằng một thứ nilon đắt tiền... Con đi ung dung trên đường mặc cho những chiếc trực thăng rà trên đầu..."
Đó là một phần trong những bức thư mà nữ bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm gửi về gia đình, khi chị vừa 27 tuổi. Năm 1966, tốt nghiệp ĐH Y khoa Hà Nội loại ưu, chị xung phong vào chiến trường. Ba tháng ròng rã đi bộ, và thấm những cơn sốt rét rừng, bác sĩ trẻ Đặng Thị Thùy Trâm vào đến Đức Phổ (Quảng Ngãi), phụ trách một trạm xá nhỏ.
Nhà văn Nguyên Ngọc trong cuốn ký sự Có một con đường mòn trên biển Đông đã ghi lại lời đại tá Anh hùng lực lượng vũ trang Nguyễn Đức Thắng (Tư Thắng), người chỉ huy con tàu không số trên biển Đông kể về nữ bác sĩ: "Đặng Thị Thùy Trâm là người anh hùng vô danh không sao biết cho hết, nói cho hết. Đức Phổ là một trong những huyện ác liệt nhất chiến trường Khu 5. Sư đoàn Không vận số 1 Mỹ quần nát ở đó, rồi Lữ đoàn 196 Mỹ, Sư đoàn Dù 101 Mỹ. Có thời gian cả Sư 25 ‘anh cả đỏ’ Mỹ cũng ra đó, rồi Rồng xanh, Bạch mã, Nam Triều Tiên, rồi Sư 2, Sư 22, Sư 23 ngụy, thủy quân lục chiến, dù ngụy, chẳng thiếu mặt. B52 băm nát một vùng bán sơn địa ngang dọc chỉ vài cây số... Thế mà trên cái vùng đất ghê gớm ấy, bám trụ một bệnh xá huyện nho nhỏ, gan lì, bất khuất. Và người phụ trách, người chỉ huy cái bệnh xá ấy là một cô gái, một bác sĩ trẻ người Hà Nội. Chị trụ bám gan lì đến kỳ lạ, kỳ quặc suốt mấy năm trời trên vùng đất hẹp bị đánh nát như băm ấy... cho đến ngày chị hy sinh."
Gia đình được biết về sự ra đi ấy qua lời kể của đồng đội cũ của chị: bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm hy sinh ngày 22-7-1970, trong một chuyến đi công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng và bị địch phục kích."
Những người biết về chị còn kể rằng chị chỉ huy bệnh xá, cứu chữa và nuôi nấng hàng chục ngàn lượt thương binh, mở nhiều lớp huấn luyện cho du kích và đồng bào địa phương về sơ cấp cứu. Nhiều lần quân Mỹ cho trực thăng kêu gọi và thả truyền đơn dụ dỗ, hứa hẹn nhiều tiền tài danh vọng, nào chức vụ, nào du học ở Mỹ nhưng bác sĩ Thùy Trâm vẫn kiên cường chiến đấu không lùi bước, không phụ lòng tin của đồng bào.
Sự trở về
Trong những ngày ác liệt, bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm luôn gửi lòng mình vào những trang nhật ký. Cuốn nhật ký đó đã được Frederic Whithurs - một người lính trinh sát Hoa Kỳ có được và lưu giữ đến hôm nay. 35 năm sau, một nhiếp ảnh gia, cựu chiến binh Mỹ là Ted Engelmann, bạn của Frederic đã chuyển đến tận gia đình của liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm đĩa CD lưu lại cuốn nhật ký.
Ted Engelmann xúc động kể lại: “Tôi biết thông tin về cuốn nhật ký này khi dự một cuộc hội thảo về Việt Nam tại Trường ĐH Texas. Tại hội thảo, Frederic đã nói về chiến tranh, về một cuốn nhật ký mà anh có. Và anh đã khóc! Vào tháng 3-1970, người lính này đi trinh sát tại Đức Phổ. Tại đây, Frederic và người cùng đi tìm thấy được dấu vết của một bệnh xá. Tất cả mọi người và thương binh ở bệnh xá đã kịp di chuyển, nhưng còn lại một ít giấy tờ. Những người lính Mỹ đã gom các giấy tờ tìm được và đốt. Trong số giấy tờ đó, Frederic thấy một cuốn sổ nhỏ bằng chiếc máy ghi âm. Qua cách thể hiện của người viết, người lính nhận thấy đó là cuốn sổ ghi lại những thông tin cá nhân. Anh cảm thấy rằng, cần giữ nó lại. Frederic bỏ nó vào túi áo ngực. Cuốn sổ thứ hai, mỏng hơn, cùng nét chữ của một người, cũng được anh cất giữ. Sau này, Frederic biết được, đó là hai cuốn nhật ký, một cuốn dày 118 trang và cuốn còn lại 28 trang của nữ bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm. Trong cuốn sổ có ghi địa chỉ liên hệ là ‘bác sĩ Đặng Ngọc Khuê (mà sau này chúng tôi biết là cha của bác sĩ Trâm) công tác tại Bệnh viện Đông Anh’. Nhờ địa chỉ đó cùng với sự giúp đỡ của Tổ chức Quaker Mỹ tại Việt Nam, tôi đã may mắn tìm được gia đình của bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm."
Hơn 35 năm sau ngày cuốn nhật ký lưu lạc, ngày 28-4 vừa qua, trong căn nhà số 15, ngõ 147 Đội Cấn (Hà Nội), gia đình cố bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm đã được đọc lại những dòng nhật ký thân thương. Không ai trong căn phòng bé nhỏ cầm được lòng mình. Nét chữ mảnh, nghiêng, dâng đầy cảm xúc: "Ngày 8/4/68. mình mổ ca ruột thừa trong khi thiếu thuốc, chỉ có một vài ống novocain nhưng người thương binh vẫn cố gắng mỉm cười, không kêu đau đớn... Suốt một đêm lo lắng vì ca mổ của Sang. Lòng vui sướng khi Sang đã gắng dậy, nụ cười gượng nở trên môi." "Ngày 13/4/68. Thư từ rất nhiều từ khắp bốn phương gửi về. Cảm ơn tất cả mọi người đã dành cho tôi những tình thương mến thiết tha... Ôi những người thân trên quê hương đất Quảng..."
Ông Ted Engelmann không giấu nổi lòng mình: "Tôi thật sự có một cảm xúc rất đặc biệt khi hôm nay gặp lại mẹ của bác sĩ Trâm và những người thân của chị. 35 năm trước, khi Trâm đang viết nhật ký thì tôi cũng có mặt ở Sông Bé để chụp những bức ảnh về chiến tranh. Vậy mà bây giờ...".
Nỗi thương nhớ cố bác sĩ Đặng Thị Thùy Trâm có thể sẽ không bao giờ nguôi trong lòng mỗi người thân, nhưng sự trở về của những trang nhật ký đã phần nào giúp cho người đã khuất trở về gần hơn với người thân...