Truyền thống Anh hùng trên bầu trời miền bắc
Ra đời ngày 21/3/1958, Trung đoàn Ra-đa 290, còn được gọi là Đoàn Ra-đa Sông Mã Anh hùng, ngay từ đầu đã đảm nhận nhiệm vụ đặc biệt: quản lý, phát hiện và thông báo mục tiêu trên không - một nhiệm vụ đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối và bản lĩnh vững vàng.
Chỉ hơn hai năm sau ngày thành lập, vào tháng 7/1960, những tín hiệu ra-đa đầu tiên của Trung đoàn đã chính thức “bắt sóng” bầu trời, mở ra chặng đường chiến đấu bền bỉ trên tuyến lửa miền bắc. Từ Sông Mã đến Đà Nẵng, các trạm ra-đa ngày đêm lặng lẽ quét trời, hình thành mạng lưới cảnh giới quan trọng, góp phần bảo vệ hậu phương lớn của cả nước.
Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Trung đoàn Ra-đa 290 trở thành lực lượng đi đầu trong phát hiện mục tiêu, từ các máy bay bay thấp, tốp gây nhiễu phức tạp, đến “pháo đài bay” B-52, nhiều lần phát hiện sớm, kịp thời báo động cho lực lượng phòng không-không quân tổ chức đánh trả.
Không chỉ làm nhiệm vụ trinh sát, cán bộ, chiến sĩ còn trực tiếp chiến đấu bảo vệ trận địa, bắn rơi máy bay địch khi bị tập kích. Những cái tên như Vũ Ngọc Diệu hay Phan Sỹ Yêng trở thành biểu tượng của ý chí kiên cường, mưu trí, góp phần làm nên truyền thống Anh hùng của đơn vị.
Dấu ấn Trung đoàn không chỉ trên bầu trời miền bắc mà còn in đậm trong các chiến dịch lớn như Khe Sanh, Đường 9 - Nam Lào, Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng và Chiến dịch Hồ Chí Minh. Ở đâu có yêu cầu hiệp đồng tác chiến, ở đó có sự hiện diện của những trạm ra-đa, bảo đảm thông tin chính xác, kịp thời cho chỉ huy các cấp.
Hành trình giữ vững vùng trời Tổ quốc
Sau ngày đất nước thống nhất, Trung đoàn cơ động tiến vào miền trung. Trung tá Nguyễn Ngọc Thống, Trợ lý Tuyên huấn Trung đoàn, nhớ lại những ngày đóng quân ở khu vực ven biển, nơi điều kiện sinh hoạt và huấn luyện vô cùng khắc nghiệt. Khi mưa gió từ biển hắt vào doanh trại, mái ngói và cửa gỗ không thể che chắn hết, giấc ngủ và nhiệm vụ trực của bộ đội bị ảnh hưởng nhiều.
Tại thời điểm đó, nắng lên, khó khăn lớn nhất lại là nguồn nước sinh hoạt. Đơn vị không có nước máy, phải dẫn nước suối về, và chỉ cần một tác động nhỏ là nước bị đục, phải xả bể làm lại từ đầu. Trung bình hai ngày một lần, bộ đội phải vệ sinh bể. Khi nước thiếu, mọi người trữ nước trong can nhựa và tổ chức xuống biển tắm theo từng kíp, với sự quản lý chặt chẽ. Nhưng khó khăn thực sự không phải việc tắm rửa mà là nguồn nước phục vụ nấu ăn và sinh hoạt hằng ngày.
Công tác canh trực cũng là một thử thách. Trời mưa, áo mưa gần như vô dụng: dù che kín phía trên, từ đầu gối trở xuống vẫn ướt sũng. Bộ đội trở về phải thay quần áo, hong khô và chuẩn bị cho ca trực tiếp theo. Về mặt tâm lý, trực đêm là áp lực lớn, đặc biệt với chiến sĩ mới. Vì vậy, các cán bộ ở các điểm cao phải thường xuyên nắm tâm tư bộ đội, làm tốt công tác tư tưởng, để từng ca trực, từng kíp trực hoàn thành nhiệm vụ.
"Việc đi lại cũng chưa được thuận tiện. Thời điểm đó, phương tiện cá nhân hầu như không có; mọi di chuyển phải đi bộ hoặc nhờ xe ôm, thậm chí xin đi nhờ xe chở hàng vào cảng. Trong khi lương và phụ cấp còn thấp, chi phí đi lại là gánh nặng không nhỏ. Ngày nay, điều kiện đã cải thiện nhiều: xe máy phổ biến, nước máy được dẫn lên đơn vị. Nhưng trước đây, ngay cả xe đạp cũng hiếm, tất cả phụ thuộc vào đôi chân bộ đội. Đơn vị đóng quân xa khu dân cư, đời sống tinh thần và việc xây dựng gia đình với cán bộ gặp nhiều khó khăn", anh Thống chia sẻ.
Trung tá Thống nhấn mạnh, để hoàn thành nhiệm vụ trong điều kiện khó khăn ấy, mỗi chiến sĩ phải vững vàng bản lĩnh, yêu thương đồng đội, gắn bó với gia đình và đặc biệt là lòng yêu Tổ quốc. “Nhiệm vụ canh trực tại trạm là thu thập, tổng hợp thông tin và báo cáo lên sở chỉ huy. Sai sót có thể ảnh hưởng toàn hệ thống, từ tiểu đội đến sư đoàn. Công việc đòi hỏi tập trung tối đa, cả trực đêm, tổng hợp số liệu để báo cáo lên các cấp, tiến tới báo cáo toàn quân”.
Anh giải thích thêm về hệ thống ra-da: Ra-da Hải quân tập trung theo dõi mục tiêu trên biển, còn ra-da Phòng không-Không quân quản lý mục tiêu trên không, ở tầm cao hơn. Mỗi lực lượng có “tầng” hoạt động riêng, nhưng áp lực và trách nhiệm đều đè nặng trên vai người trực.
Giọng anh lắng lại khi nhắc về những năm tháng gian khó ấy. Những câu chuyện không chỉ về nhiệm vụ hay kỹ năng chiến đấu, mà là minh chứng cho tinh thần kiên cường, ý chí sắt đá và lòng tận tụy của những người lính nơi trận địa.
Tại trạm ra-đa 29, cán bộ, chiến sĩ vừa huấn luyện, trực chiến, vừa phục vụ đoàn tham quan, kiểm tra. Khi đã phân công lên trạm, cán bộ, chiến sĩ thường bám trụ dài ngày, sinh hoạt và làm việc tại chỗ, ít khi xuống đơn vị phía dưới.
Với những điều kiện này, việc lựa chọn cán bộ, chiến sĩ lên trạm được thực hiện rất chặt chẽ. Ngoài tiêu chuẩn về chính trị, còn yêu cầu trình độ văn hóa và chuyên môn tốt để đáp ứng nhiệm vụ tại các điểm cao, nơi vừa có nhiệm vụ chuyên môn, vừa sẵn sàng tham gia huấn luyện, hội thi, hội thao khi được điều động.
Bước vào thời kỳ đổi mới, Trung đoàn Ra-đa 290 được trang bị nhiều khí tài hiện đại, nâng cao năng lực trinh sát và quản lý vùng trời. Tuy nhiên, sức mạnh cốt lõi vẫn nằm ở con người: những cán bộ, chiến sĩ kiên trì huấn luyện, làm chủ công nghệ, duy trì nghiêm nền nếp sẵn sàng chiến đấu.
Người lính ra-đa còn gắn bó với nhân dân, tích cực tham gia phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn, góp phần củng cố thế trận lòng dân vững chắc. Với những đóng góp to lớn, năm 2004, Trung đoàn được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận chiến công trong quá khứ và động lực cho các thế hệ hôm nay.
Trên hành trình mới, giữa yêu cầu bảo vệ Tổ quốc ngày càng cao, những “người lính canh trời” vẫn âm thầm làm nhiệm vụ, giữ vững từng tín hiệu trên màn hiện sóng. Từ truyền thống 68 năm, họ tiếp tục viết tiếp những trang sử mới - lặng lẽ nhưng vững vàng, góp phần bảo vệ bầu trời Tổ quốc trong mọi tình huống.
