Cần công khai, minh bạch trong phí bản quyền

Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực mang tính đặc thù, các tác phẩm có thể có mặt ở nhiều nơi trong cùng một thời điểm, do đó việc quản lý của bản thân các tác giả không dễ dàng. Trong khi đối tượng sử dụng tác phẩm thường là các nhà xuất bản, đài phát thanh - truyền hình, hãng sản xuất băng đĩa,... - những pháp nhân có tiềm lực kinh tế, quan hệ xã hội. Vì thế, tác giả có vị thế yếu hơn trong giao kết hợp đồng. Thực tế, có những tổ chức, cá nhân sử dụng một khối lượng lớn hoặc sử dụng nhiều tác phẩm thuộc các thể loại khác nhau (như các đài phát thanh - truyền hình, trang web âm nhạc, khách sạn, phòng trà, ka-ra-ô-kê...); cho nên việc đi xin phép từng tác giả sẽ tốn kém thời gian, tiền bạc. Do vậy, việc tham gia vào các tổ chức đại diện quyền sẽ giúp tác giả bảo vệ tốt hơn quyền lợi của mình. Ðây là các tổ chức phi lợi nhuận do các bên thỏa thuận thành lập, hoạt động theo quy định của pháp luật; có tác dụng là cầu nối trong giao dịch giữa tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả với đối tác sử dụng tác phẩm; đem lại sự thuận lợi trong việc khai thác, quảng bá tác phẩm tới công chúng.

Tháng 2 vừa qua, Nghị định 22/2018/NÐ-CP của Chính phủ (quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2009 về quyền tác giả, quyền liên quan) được ban hành; quy định rõ ràng quyền và trách nhiệm của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, các tổ chức này phải công khai, minh bạch, có bộ cơ sở dữ liệu thông tin quản lý quyền tác giả, quyền liên quan như: Hợp đồng ủy quyền của hội viên; danh sách tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan ủy quyền cho tổ chức đại diện tập thể được khai thác, sử dụng; biểu mức tiền nhuận bút, thù lao và tuân thủ đúng quy định của pháp luật về việc thu và phân phối tiền nhuận bút, thù lao theo ủy quyền. Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa tác giả và tổ chức đại diện tác quyền là mối quan hệ dân sự, được xác lập trên nguyên tắc quan trọng là tự nguyện. Tuy nhiên, nhìn lại thực tế hoạt động này thời gian qua, thấy không ít chuyện lùm xùm khiến dư luận chú ý, mà nguyên nhân chính là sự thiếu tin tưởng vào tính công khai, minh bạch giữa bên ủy thác và bên nhận ủy thác. Ðiển hình, từng có hơn 10 năm hoạt động với thị phần khai thác khá lớn, song bởi chưa minh bạch trong thu, chi cho nên gần đây có không ít nhạc sĩ xin rút các tác phẩm âm nhạc của mình khỏi Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC). Những câu hỏi như tiền tác quyền của mình thu được bao nhiêu, chi phí cho hoạt động của Hội gồm những khoản gì... là băn khoăn chính đáng mà nhiều hội viên của các tổ chức đại diện quyền tác giả đặt ra; đòi hỏi người sử dụng, các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả phải tăng cường tính minh bạch trong công tác thu - chi nhuận bút và các khoản thù lao khác. Cùng với đó, các tổ chức cần phát triển theo hướng chuyên nghiệp bằng việc xây dựng đội ngũ nhân viên có chuyên môn, trình độ; bổ sung thiết bị kỹ thuật, phần mềm quản lý hiện đại... Về phía cơ quan quản lý nhà nước cũng nên tăng cường giám sát tài chính tại các tổ chức này; nghiêm khắc xử lý những sai phạm hoặc tình trạng lạm dụng vị trí độc quyền làm ảnh hưởng đến quyền tài sản và quyền định đoạt của tác giả. Như thế, mới có thể tạo được niềm tin; thu hút sự tham gia của chính các tác giả. Ủy thác cho các tổ chức đại diện hoạt động một cách chuyên nghiệp, tác giả sẽ chuyên tâm sáng tác, người sử dụng yên tâm thưởng thức hay kinh doanh.

Công khai, minh bạch trong thu - chi tiền tác quyền văn học, nghệ thuật sẽ mang lại quyền lợi cho cả ba bên, đó là: tác giả, chủ thể sáng tạo; bên khai thác tác phẩm và công chúng thụ hưởng tác phẩm. Như vậy, chính là góp phần tạo điều kiện phát triển văn hóa nghệ thuật nước nhà.