Thiếu tướng, TS Nguyễn Hoàng Nhiên
Viện trưởng Lịch sử quân sự Việt Nam
Trải qua 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), quân và dân ta đã kiên cường vượt qua gian nan, thử thách, chịu đựng những hy sinh to lớn trong cuộc "đụng đầu lịch sử" với một siêu cường thế giới. Những tưởng với ưu thế vượt trội về quân sự, kinh tế, khoa học-kỹ thuật, có sự trợ giúp của các quốc gia đồng minh, đế quốc Mỹ có thể dễ dàng đè bẹp cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam, nhưng cuối cùng công lý đã được thực thi và sức mạnh chính nghĩa đã chiến thắng. Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của T.Ư Ðảng Lao động Việt Nam, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, với tinh thần "Không có gì quý hơn độc lập, tự do", "Tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", quân và dân ta đồng lòng chung sức, phát huy sức mạnh tổng hợp của chiến tranh nhân dân, lần lượt đánh bại các chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ, tiến tới giành thắng lợi hoàn toàn vào ngày 30-4-1975. Trong thắng lợi vĩ đại đó, sự kiện Xuân Mậu Thân (1968) đã tạo ra bước ngoặt quyết định đối với tiến trình của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; làm thay đổi cục diện chiến trường, đánh quỵ ý chí xâm lược của quân Mỹ, tạo nên một "cơn địa chấn" trong lòng nước Mỹ và thế giới. Nửa thế kỷ đã trôi qua, chúng ta nhận thức toàn diện, sâu sắc hơn về tầm vóc, ý nghĩa của sự kiện lịch sử trọng đại này.
Năm 1965, trước nguy cơ chiến lược "chiến tranh đặc biệt" bị phá sản, Mỹ ồ ạt đưa quân viễn chinh, quân một số quốc gia đồng minh trực tiếp vào tham chiến ở miền nam; đồng thời, sử dụng không quân, hải quân tiến hành chiến tranh phá hoại miền bắc nhằm cắt đứt sự chi viện của hậu phương lớn miền bắc cho tiền tuyến lớn miền nam; chiến lược "chiến tranh cục bộ" chính thức bắt đầu. Trước tình hình đó, T.Ư Ðảng ta quyết tâm động viên quân và dân cả nước kiên quyết đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ trong bất kỳ tình huống nào; phát động chiến tranh nhân dân toàn dân, toàn diện lên bước phát triển cao. Cuộc "đụng đầu lịch sử" giữa dân tộc Việt Nam và đế quốc Mỹ chuyển sang thời kỳ mới, diễn ra hết sức quyết liệt.
Ðến nửa cuối năm 1967, cục diện chiến trường có những chuyển biến mau lẹ theo hướng có lợi cho ta. Dù đã nỗ lực leo thang chiến tranh lên đến đỉnh cao, song Mỹ và chính quyền Sài Gòn vẫn không đạt được mục tiêu đề ra: không ngăn chặn được sự chi viện từ miền bắc; không tiêu diệt được chủ lực Quân giải phóng; không thực hiện được chương trình "bình định"... Trái lại, những thất bại trên chiến trường Việt Nam đã tác động mạnh mẽ đến nội tình nước Mỹ: thâm hụt ngân sách tăng cao kỷ lục; chương trình cải cách kinh tế-xã hội thất bại; nạn thất nghiệp diễn ra trầm trọng; làn sóng phản chiến ngày càng dâng cao; đáng chú ý, nước Mỹ đang chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử tổng thống nhiệm kỳ mới trong năm 1968. Tình hình đó đưa đến hệ quả tất yếu là, chính quyền Tổng thống L.B.Giôn-xơn bị chia rẽ sâu sắc, lâm vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan" về chiến lược. Về phía ta, sau hai năm đương đầu chống chiến lược "chiến tranh cục bộ", tuy gặp một số khó khăn, hạn chế (vấn đề bảo đảm hậu cần, tổ chức đánh tiêu diệt lớn, tác chiến trong đô thị, tương quan lực lượng còn thấp so với địch; sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn...), nhưng đã giành nhiều thắng lợi quan trọng: bộ đội chủ lực và địa phương phát triển gần 300 nghìn người; vùng giải phóng được củng cố vững chắc; phong trào đấu tranh chính trị (nhất là ở đô thị) phát triển cả về hình thức và nội dung...
Nắm chắc diễn biến trên chiến trường và phân tích chính xác sự thay đổi mau lẹ trong quan hệ quốc tế, sau nhiều lần họp bàn, T.Ư Ðảng đi đến nhận định: Cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ đã lên đến đỉnh cao. Một thất bại mang tính quyết định ở chiến trường sẽ tạo ra chấn động lớn, buộc Mỹ phải thay đổi chiến lược, xuống thang chiến tranh. Ðặc điểm cơ bản là, ta đang ở thế thắng, thế chủ động và có nhiều thuận lợi; địch đang ở thế thua, thế bị động và gặp nhiều khó khăn. Trên cơ sở đó, Hội nghị Bộ Chính trị (12-1967) và Hội nghị Ban Chấp hành T.Ư Ðảng lần thứ 14 (1-1968) hạ quyết tâm động viên quân và dân ta nêu cao ý chí quyết chiến, quyết thắng, tiến hành cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân (1968), nhằm giáng cho địch một đòn thật mạnh và hiểm, bất ngờ và đồng loạt, mở ra bước ngoặt quyết định cho cuộc kháng chiến. Theo kế hoạch, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy sẽ diễn ra trên khắp chiến trường miền nam, bao gồm hai đòn chính nhằm vào hai hướng chiến lược: Ðòn tiến công tập trung của bộ đội chủ lực tại Mặt trận Ðường 9-Khe Sanh (bắc Quảng Trị), nhằm mục đích nghi binh chiến lược, thu hút giam chân, tiêu hao, tiêu diệt lớn quân chủ lực cơ động của địch, làm thất bại âm mưu "tìm diệt" và "bình định" của chúng. Ðòn tiến công tổng hợp (kết hợp chặt chẽ quân sự, chính trị, binh vận) nhằm vào các đô thị, nơi có cơ quan đầu não, hậu cứ an toàn của địch để giành thắng lợi quyết định, buộc Mỹ phải thương lượng chấm dứt chiến tranh. Trong hiệp đồng chiến đấu, Mặt trận Ðường 9-Khe Sanh phải nổ súng trước Tết Nguyên đán từ 10 đến 15 ngày, tạo điều kiện cho đòn tiến công đồng loạt vào các đô thị trên toàn miền nam diễn ra vào dịp Tết.
Ðêm 20, rạng sáng 21-1-1968, ta mở cuộc tiến công toàn diện trên Mặt trận Ðường 9-Khe Sanh, nhanh chóng đẩy quân Mỹ và quân đội Sài Gòn rơi vào tình thế khó khăn nghiêm trọng, buộc chúng phải tập trung lực lượng, phương tiện (kể cả máy bay B.52) đối phó.
Khi mọi sự chú ý và hành động đối phó của địch đổ dồn vào Mặt trận Ðường 9-Khe Sanh, thì vào Tết Mậu Thân (ngày 30 và 31-1-1968), quân và dân ta đồng loạt tiến công và nổi dậy trên toàn miền nam, đánh vào bốn thành phố, 37 thị xã, hàng trăm thị trấn và hầu hết các cơ quan đầu não của địch. Ðiển hình là, các trận đánh gây chấn động lớn vào các mục tiêu: Tòa Ðại sứ Mỹ, Dinh Ðộc Lập, Bộ Tổng tham mưu, Ðài Phát thanh Sài Gòn, Tổng nha Cảnh sát, làm chủ TP Huế 25 ngày đêm... Phát huy chiến quả đòn quân sự, quần chúng nhân dân nổi dậy phá ấp, phá kìm giành quyền làm chủ nhiều vùng địa bàn rộng lớn. Trong thời gian ngắn, ta loại khỏi vòng chiến đấu 150 nghìn quân địch, trong đó có 40 nghìn quân Mỹ, phá hủy 30% vật tư chiến tranh (hơn một triệu tấn); phá hơn 600 ấp chiến lược, giải phóng 1,3 triệu dân,... Ðây là lần xuất quân có tầm vóc, quy mô và khí thế cao chưa từng có kể từ khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bắt đầu cho đến năm 1968, đã giáng một đòn bất ngờ làm đảo lộn toàn bộ chiến lược của Mỹ và chính quyền Sài Gòn; làm chấn động nước Mỹ và thế giới, mở đầu phong trào phản chiến mạnh mẽ trong lòng nước Mỹ. Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 thật sự tạo nên bước ngoặt quyết định của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể lúc đó, cuộc Tổng tiến công nổi dậy của quân và dân ta có ý nghĩa hết sức to lớn, vượt ra ngoài khuôn khổ một cuộc tiến công chiến lược. Ðiều đó được thể hiện rõ trên những khía cạnh sau:
Thứ nhất, làm đảo lộn thế bố trí chiến lược của địch, làm phá sản chiến lược "chiến tranh cục bộ" của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Ngày 31-3-1968, Tổng thống L.B.Giôn-xơn buộc phải tuyên bố: ngừng ném bom miền bắc Việt Nam từ vĩ tuyến 20 trở ra; sẵn sàng cử đại diện đàm phán về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam; "phi Mỹ hóa" chiến tranh.
Thứ hai, đánh quỵ ý chí xâm lược của quân Mỹ và đồng minh, buộc đế quốc Mỹ phải xuống thang, bắt đầu quá trình đi xuống về chiến lược, tạo ra bước ngoặt quyết định của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Thứ ba, phơi bày toàn bộ những khó khăn, hạn chế và mâu thuẫn không thể khắc phục được của đế quốc Mỹ trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, thúc đẩy phong trào phản chiến trong các tầng lớp nhân dân Mỹ và nhân loại tiến bộ dâng cao.
Thứ tư, khẳng định quyết tâm, ý chí sắt đá và khát vọng cháy bỏng của dân tộc Việt Nam quyết đánh thắng chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ, giải phóng miền nam, thống nhất Tổ quốc.
Mặc dù gặp phải những tổn thất, khó khăn do địch phản kích quyết liệt sau khi kết thúc đợt 1, nhưng không thể phủ nhận thắng lợi có ý nghĩa chiến lược của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân (1968). Thắng lợi đó bắt nguồn từ truyền thống yêu nước nồng nàn của dân tộc Việt Nam, từ đường lối kháng chiến đúng đắn, sáng tạo của Ðảng; ý chí quyết chiến, quyết thắng của quân và dân ta; sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn của các nước xã hội chủ nghĩa và nhân loại yêu chuộng hòa bình. Thắng lợi đó để lại những bài học kinh nghiệm quý báu về: phát huy tinh thần độc lập, tự chủ trong đường lối lãnh đạo, chỉ đạo kháng chiến; tích cực tạo thế, tạo lực sẵn sàng chớp thời cơ chiến lược; phát huy sức mạnh chiến tranh nhân dân và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Vận dụng sáng tạo và phát huy mạnh mẽ những bài học đó, quân và dân ta đã lập nên mốc son chói lọi trong Ðại thắng mùa Xuân năm 1975, giải phóng hoàn toàn miền nam, thống nhất đất nước.
