Biến văn hóa thành sinh kế bền vững

Buôn B’Neur, buôn Đăngya, buôn Đưng…cách không xa ngọn núi thiêng mang tên Lang Bian. Rồi vùng Đạ Sar, Đạ Nhim hay Đưng K’Nớr cũng vậy. Những buôn làng cùng thoai thoải liền kề thung lũng dưới chân núi huyền thoại. Ngọn núi ấy đã trở thành máu thịt của cư dân nơi này, đã cho họ vồng ngực căng, giọng nói âm vang và lưu giữ ngọn lửa văn hóa, tâm linh sáng mãi từ hàng ngàn đời nay.

Theo các tài liệu khảo cứu, người Cơ Ho hai nhánh Lạch và Chil trên cao nguyên Lang Bian là tộc người được biết đến từ rất sớm. Nhiều ý kiến cho rằng, chính tên gọi của bộ tộc Lạch là khởi thủy của danh xưng thành phố Đà Lạt sau này (Đạ Lạch: dòng nước của người Lạch). Đồng bào Lạch và Chil sống tập trung ở các xã, thị trấn của huyện Lạc Dương. Tổ tiên của họ là những cư dân bản địa đầu tiên gặp gỡ và đón tiếp nhà bác học Alexandre Yersin cùng đoàn thám hiểm của ông trong hành trình khám phá cao nguyên cách đây hơn một thế kỷ. Đó là cuộc khám phá lịch sử tạo tiền đề cho sự ra đời một đô thị nghỉ dưỡng giữa miền nhiệt đới. Có lẽ, tâm tính cởi mở và hiếu khách của người Cơ Ho chính là điều kiện đầu tiên tạo cho họ sự thành công hôm nay khi tham gia kinh doanh du lịch. Họ đã làm du lịch bằng chính bản sắc văn hóa, bằng tài năng, bằng vẻ tự nhiên, chân chất của mình.

Du khách đến với buôn làng Lang Bian từ nhiều miền trong nước và nhiều nước trên thế giới. Họ tìm điều gì ở vùng đất này? Đó là những cuộc chinh phục đỉnh núi cao gần hai ngàn mét thuộc Vườn quốc gia Bidoup-Núi Bà, là những đêm bên bếp lửa rừng nghe câu ca Yalyău, Tămpớt, bập bùng chiêng năm, chiêng ba và giai điệu của khèn M’bướt trong men say rượu cần. Họ tìm về với không gian huyền sử. Họ khao khát khám phá thiên nhiên, làm bạn với những người cư dân bản địa lâu đời và tìm hiểu phần nào những địa tầng văn hóa hấp dẫn và nhiều bí ẩn. Ở vùng đất này, hình như mỗi người dân đều biết làm du lịch. Mỗi mùa du lịch cao đểm, đêm đêm, buôn làng có hàng chục nhóm cồng chiêng nổi lửa đón khách. Chủ và khách cùng say mê với những vũ điệu rừng lấp lánh ánh mắt hồn nhiên sơn nữ, với rượu cần thịt nướng, với hoa văn thổ cẩm ngập tràn thung lũng. Họ thưởng thức hương vị cà phê Arabica đặc sản và du khảo Khu bảo tồn thiên nhiên Bidoúp-Núi Bà hấp dẫn. Vùng “địa linh” này cũng nổi tiếng là vùng đất học với nhiều người học cao, học giỏi. Đặc biệt, bởi sự nổi tiếng của vùng quê nhỏ bé, vốn là nơi sinh ra nhiều nhạc sỹ, ca sỹ chuyên nghiệp đang thành danh trong nước. Nhiều du khách muốn được về tận buôn làng nghe chuyện và thưởng thức giọng hát của cư dân dưới chân núi huyền thoại Lang Bian, như Nghệ sĩ Ưu tú Krajăn Dick, như các nam ca sĩ Dagoút Đoát, Krajăn K’Druynh hay những người con gái hát của núi rừng Lang Bian: Cil Glé, Pantinh Sally, Pantinh Benziên, K’rezan Drim, K’razan Doan…

Báo cáo của phường Lang Bian-Đà Lạt hiển thị, tính đến nay, trên địa bàn có tới 17 câu lạc bộ, đội, đội, nhóm cồng chiêng phục vụ nhu cầu của du khách. Trong đó có 8 nhóm cồng chiêng do các gia đình người dân tộc thiểu số tổ chức; 4 nhóm cồng chiêng của các công ty, doanh nghiệp; 5 nhóm cồng chiêng tại các buôn. Hoạt động của mô hình này vừa góp phần bảo tồn hiệu quả, vừa phát huy bền vững các giá trị văn hóa truyền thống và sinh kế cho trên 200 lao động địa phương. Con số khoảng 1,2 triệu lượt khách hàng năm đến trải nghiệm ở một địa phương nhỏ là một sự ghi nhận tuyệt vời. Nhận thức đầy đủ về hệ giá trị to lớn của văn hóa, phường đã triển khai có hiệu quả Chương trình hành động quốc gia về bảo tồn các di sản văn hóa. Bên cạnh, đẩy mạnh công tác tuyên truyền về giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, địa phương đã mở các lớp truyền dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên; phục dựng các lễ hội truyền thống như nghi thức cúng lúa rẫy, lễ mừng lúa mới, lễ cưới của người Cơ Ho. Đặc biệt, năm 2023, huyện Lạc Dương (cũ) đã phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng triển khai thực hiện Dự án “Làng truyền thống dân tộc Cơ Ho, thôn Đưng K’Si, xã Đạ Chais”. Đây là dự án được UBND tỉnh Lâm Đồng phê duyệt và triển khai thực hiện thuộc Dự án “Bảo tồn mỗi một làng, bản truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số” từ nguồn vốn đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia Phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025. Qua đó, góp phần bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Cơ Ho gắn với phát triển du lịch cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội và giới thiệu quảng bá về văn hóa, con người địa phương…

Tôi đã có nhiều dịp về với buôn làng Lang Bian, hòa mình cùng nhịp cồng chiêng bên chóe rượu cần và bếp lửa, thưởng thức say sưa những bài dân ca, những điệu dân vũ cùng trai gái buôn làng và du khách muôn phương đến đây. Những người tiên phong tổ chức du lịch văn hóa như Krajăn Plin, Păngting Mút suốt bao tháng năm qua vẫn “giữ ấm bếp hồng”. Những người trẻ như K’Druynh, Dagoút Liêm, Dagoút Đoát và rất nhiều cộng sự của họ tiếp nối và phát triển với nhiều cách làm mới. Hầu như trai gái trong mỗi buôn làng dưới chân núi Lang Bian đều có thể tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng; có thể họ biểu diễn âm nhạc, có thể là phục vụ ẩm thực hay sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ truyền thống cung ứng cho khách du lịch. Thật đáng trân trọng khi những người trẻ đồng bào dân tộc thiểu số đã biến những giá trị văn hóa truyền thống từ tổ tiên truyền lại thành một nguồn sinh kế tuyệt vời. Cách làm này vừa bảo tồn những giá trị xưa cũ, vừa cải thiện đời sống của một bộ người dân trên miền cao nguyên một cách bền vững.