Vừa qua, Tọa đàm "Vai trò của sở hữu trí tuệ với ngành công nghiệp thể thao" do Báo Nhân Dân tổ chức đã nhận diện và phân tích rõ tình trạng vi phạm bản quyền thể thao, đặc biệt trên môi trường số, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tư duy “bảo vệ” sang “quản trị và phát triển” tài sản trí tuệ như một trụ cột của kinh tế thể thao.
Từ nền tảng pháp lý đến khoảng trống thực thi
Dưới góc nhìn của luật sư sở hữu trí tuệ Phạm Thị Thúy Đạt, Giám đốc Công ty Luật TNHH Queen Law & Associates, Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp trong bảo vệ và khai thác tài sản sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực thể thao. Nền tảng pháp lý đã tương đối đầy đủ, song hiệu quả thực thi và khai thác thương mại vẫn còn khoảng cách so với các thị trường phát triển.
"Về pháp luật, Việt Nam đã tiệm cận chuẩn quốc tế khi Luật Sở hữu trí tuệ và các quy định liên quan ghi nhận khá đầy đủ quyền tác giả, quyền liên quan đối với chương trình phát sóng thể thao, cũng như cơ chế xử lý dân sự, hành chính và hình sự. Tuy nhiên, ở khâu thực thi, tình trạng phát sóng lậu vẫn diễn ra phổ biến, cho thấy hạn chế trong kiểm soát môi trường số và xử lý vi phạm xuyên biên giới", bà Thúy Đạt thông tin.
Trong khi đó, tại các quốc gia có nền thể thao phát triển, bản quyền được bảo vệ bằng hệ sinh thái đồng bộ, từ công nghệ chặn tín hiệu theo thời gian thực đến cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời tối ưu hóa giá trị thương mại từ bản quyền, dữ liệu và thương hiệu.
Ông Nguyễn Thanh Vân, Phó Trưởng Ban Kiểm tra, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), chỉ ra thực trạng đáng lo ngại hiện nay là tình trạng livestream trái phép. Trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam, các đơn vị sở hữu bản quyền có trách nhiệm kiểm soát việc phát sóng, đồng thời tránh hiện tượng “tràn sóng” ra ngoài lãnh thổ. Tuy nhiên, chỉ với một thiết bị di động, bất kỳ cá nhân nào cũng có thể phát trực tiếp nội dung vi phạm lên mạng xã hội, khiến việc kiểm soát trở nên đặc biệt khó khăn.
Hệ lụy không chỉ dừng lại ở nguy cơ mất quyền phát sóng, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của các đài truyền hình trong các cuộc đàm phán bản quyền. Khi thị trường bị đánh giá thiếu kiểm soát, chi phí bản quyền có thể bị đẩy lên cao, thậm chí mất cơ hội tiếp cận các giải đấu lớn.
Trong khi đó, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch, thành viên đồng sáng lập Công ty luật SBLAW nhận định: “Thể thao gắn liền với lĩnh vực sở hữu trí tuệ ở một yếu tố rất đặc biệt: bản quyền của các giải đấu thể thao. Hiện nay, các giải đấu thể thao có thể phát triển và tồn tại được phần lớn là nhờ vào công nghệ và bản quyền. Nếu chúng ta không thực hiện việc bảo hộ bản quyền một cách hiệu quả, các giải đấu sẽ bị thất thu và ngành công nghiệp thể thao sẽ bị ảnh hưởng rất lớn”.
Ở góc độ khai thác thương mại, bà Phạm Thị Thúy Đạt cho biết quyền hình ảnh của vận động viên và thương hiệu câu lạc bộ tại Việt Nam đã được ghi nhận về mặt pháp lý, nhưng việc khai thác còn thiếu chuyên nghiệp và chưa tối ưu giá trị. Việc quản trị các quyền này còn phân tán, thiếu chiến lược dài hạn, trong khi ở các thị trường phát triển, vận động viên được định vị rõ như một “tài sản thương hiệu” có thể định giá và khai thác đa nền tảng.
Có thể thấy, hạn chế lớn nhất hiện nay không nằm ở hệ thống pháp luật, mà ở cơ chế thực thi và nhận thức của các chủ thể liên quan. Không ít doanh nghiệp, câu lạc bộ và vận động viên chưa coi sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược, trong khi một bộ phận người tiêu dùng vẫn chấp nhận sử dụng nội dung vi phạm mà chưa nhận thức đầy đủ hệ quả pháp lý và kinh tế.
Giải pháp căn cơ: Tăng thực thi, nâng nhận thức, thúc đẩy khai thác
Theo bà Phạm Thị Thúy Đạt, để xây dựng ngành công nghiệp thể thao hiện đại trong 5 đến 10 năm tới, Việt Nam cần triển khai đồng bộ các chính sách về sở hữu trí tuệ theo hướng tăng cường thực thi và khai thác hiệu quả.
"Trước hết, cần nâng cao năng lực kiểm soát trên môi trường số, đặc biệt là khả năng chặn và gỡ bỏ nội dung vi phạm theo thời gian thực, đồng thời kiểm soát dòng tiền từ quảng cáo và trung gian thanh toán. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế pháp lý về trách nhiệm của các nền tảng trung gian, buộc các nền tảng số chủ động phối hợp trong việc ngăn chặn xâm phạm bản quyền.
Bà Phạm Thị Thúy Đạt, Giám đốc Công ty Luật TNHH Queen Law & Associates
Cùng với đó, việc khai thác thương mại tài sản sở hữu trí tuệ cần được thực hiện bài bản hơn, từ bản quyền phát sóng, dữ liệu đến hình ảnh vận động viên và thương hiệu câu lạc bộ, thông qua các cơ chế cấp phép minh bạch và hợp đồng chuẩn hóa. Quan trọng hơn, cần nâng cao nhận thức toàn xã hội, coi sở hữu trí tuệ là tài sản cốt lõi của kinh tế thể thao.
Ông Nguyễn Thanh Vân cho rằng, ngoài việc xử lý hành vi vi phạm, cần buộc các đối tượng vi phạm hoàn trả khoản thu lợi bất chính cho chủ thể quyền. Đây là cách tiếp cận khả thi trong bối cảnh việc xác định thiệt hại thực tế còn nhiều khó khăn.
Thực tế cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực. Nhận thức về bản quyền trong cộng đồng đã có chuyển biến rõ rệt, với sự xuất hiện của các nhóm tình nguyện “hiệp sĩ bản quyền” tham gia phát hiện, báo cáo vi phạm. Năm 2022, Đài Truyền hình Việt Nam đã đề nghị ngăn chặn khoảng 4.700 đường dẫn vi phạm; riêng trường hợp trang “Xôi Lạc” cho thấy mức độ tinh vi khi liên tục thay đổi tên miền để né tránh xử lý.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh, Việt Nam cần tiếp tục học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đồng thời nâng cao năng lực của đội ngũ thực thi pháp luật trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Việc thành lập tòa án chuyên biệt, cùng đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên am hiểu chuyên sâu, sẽ góp phần rút ngắn thời gian xử lý tranh chấp và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền.
"Bên cạnh các biện pháp dân sự, việc áp dụng chế tài hình sự đối với các pháp nhân vi phạm cũng cần được triển khai mạnh mẽ nhằm tạo tính răn đe. Chủ thể quyền cũng cần chủ động hơn trong việc khởi kiện, yêu cầu bồi thường, thay vì chỉ dừng lại ở việc yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm", ông Nguyễn Thanh Hà chia sẻ.
Về phần mình, ông Vũ Quang Huy, Phó Tổng Giám đốc VTVcab, đề xuất áp dụng biện pháp cảnh báo người xem nội dung lậu thông qua truy vết IP, kết hợp với việc đa dạng hóa nội dung và tăng cường tương tác để giữ chân khán giả trên các nền tảng chính thống. Khi người xem có nhiều lựa chọn chất lượng, nhu cầu tìm đến các nguồn lậu sẽ giảm dần.
Những chuyển biến bước đầu cho thấy, cùng với hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi, việc thay đổi nhận thức của toàn xã hội chính là yếu tố nền tảng, mang tính quyết định trong xây dựng một môi trường nội dung lành mạnh và một ngành công nghiệp thể thao phát triển bền vững.
