Sống chậm ở chung cư

Chung cư xưa, chung cư nay

Nói là chung cư hay chúng cư đều đúng. Cách gọi chung cư được người ta dùng nhiều hơn nên trở thành phổ biến, là tên gọi của những tòa nhà cao tầng, có nhiều căn hộ ở san sát nhau tại mỗi tầng và người dân hầu hết chưa quen biết cho đến khi về làm hàng xóm. Chung cư thời trước thường gọi là khu tập thể. Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến kể trong Ði ngang Hà Nội: "Ngày 10-10-1954, cán bộ, đoàn thể và bộ đội về tiếp quản Thủ đô, người đông lên, thiếu chỗ ở và thế là có chủ trương làm nhà tạm cho cán bộ… Khái niệm nhà tập thể, khu tập thể ra đời từ đây". Các khu tập thể tại nước ta bắt đầu xuất hiện đầu tiên ở TP Hồ Chí Minh, Hà Nội.

Toàn TP Hồ Chí Minh hiện nay có hơn 900 chung cư cao tầng, đủ mọi "lứa tuổi", được xây dựng từ trước năm 1975 cho đến nay. Miếu Nổi là một trong những khu chung cư lớn đầu tiên của TP Hồ Chí Minh sau giải phóng, được xây dựng từ những năm 1995-1996. Nơi đây là một tổ hợp nhiều tòa nhà chung cư, từng là niềm tự hào phát triển của thành phố mang tên Bác cách đây hơn 20 năm. Dù vậy, với độ tuổi này, hiện nay Miếu Nổi bắt đầu mang dáng vẻ, bộ mặt cũ kỹ theo thời gian. Hơn bốn năm trước, tôi có dịp đến Miếu Nổi lần đầu tiên. Chị Hoa, sống ở tầng 7 nói lại: Khu chung cư này nằm gần trung tâm thành phố, giá mua cũng phải chăng vì những căn hộ đều khoảng hơn 60 m2, các phòng hầu hết có cửa sổ, ban-công thoáng mát. Tuy nhiên, phần lớn người dân nơi đây có thu nhập trung bình cho nên cuộc sống vẫn còn mang đầy đủ nếp tập thể… Ngoài Miếu Nổi, nội thị TP Hồ Chí Minh sở hữu rất nhiều chung cư cũ và khu tập thể nhiều năm tuổi hơn, mang đậm tính chất này như Nguyễn Thiện Thuật (phường 1, quận 3), khu Ấn Quang (quận 10), chung cư Huỳnh Văn Chính (quận Tân Phú)...

Trong khi đó, sau năm 1960, Hà Nội đã bắt đầu có những khu tập thể nổi tiếng ra đời như khu tập thể Kim Liên (dành cho cán bộ), khu tập thể Vĩnh Hồ (nơi ở của các sĩ quan, trí thức), khu tập thể Nguyễn Công Trứ, rồi các khu Khương Thượng, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân, Vĩnh Phúc, Nam Ðồng… Hầu hết những nơi này đều được xây dựng theo mẫu nhà ở lắp ghép tấm lợp đương thời. Không chỉ ở các thành phố lớn, nhiều khu tập thể đã hiện hữu tại nhiều tỉnh lẻ ở Việt Nam từ lâu. TP Hải Phòng có mấy khu tập thể như Ðồng Bớp, Thượng Lý, Thảm Len… là nơi ở của công nhân. Tương tự, ở tỉnh biên giới Cao Bằng, ngay trong lòng TP Cao Bằng tồn tại những khu tập thể cho cán bộ ở các phường Nước Giáp, Ngọc Xuân. Thậm chí, cách đó hơn 60 km, tại thị trấn Tĩnh Túc, huyện Nguyên Bình (Cao Bằng) ngày nay vẫn còn dãy nhà tập thể cũ kỹ dành cho công nhân Mỏ thiếc Tĩnh Túc xưa. Ngược vào miền trung, TP Vinh (Nghệ An) lại tạo ấn tượng bằng một loạt dãy nhà tập thể cũ nằm dọc đường Quang Trung. Toàn bộ công trình này gồm 19 nhà năm tầng do Cộng hòa Dân chủ Ðức tài trợ, khởi công xây dựng vào năm 1974, cuối năm 1980 đưa vào sử dụng. Nay, một nửa trong số những khu tập thể đó đã được xây mới, một nửa chuẩn bị phá dỡ.

Nhờ đời sống kinh tế phát triển nhiều năm qua, các địa phương đã bắt đầu thay thế dần những khu tập thể xuống cấp bằng các tòa chung cư hiện đại nhằm tận dụng quỹ đất và phục vụ nhu cầu nhà ở ngày một tăng. Cũng bởi lẽ đó, khu tập thể lúc trước và chung cư hiện nay khác nhau một trời một vực. Chung cư xưa là những khu tập thể chỉ cao từ bốn đến năm tầng, thì chung cư hiện đại ngày nay là những tòa nhà cao hàng chục tầng, trang thiết bị, tiện nghi đầy đủ. Chung cư xưa đúng nghĩa chỉ là nơi ở đơn giản, chui ra chui vào, ngủ nghỉ trong điều kiện khó khăn của cả xã hội bấy giờ. Nhiều khu, mọi hoạt động sinh hoạt quan trọng như nấu nướng, tắm giặt vệ sinh đều phải bước bộ xuống đất, thực hiện theo mô hình tập thể. Chung cư ngày nay lại hoàn toàn khép kín, đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh hoạt của người dân, vì thế mà cũng thuận mua vừa bán, rất nhiều mức giá đáp ứng đủ các nhu cầu như nhà ở xã hội, chung cư, chung cư cao cấp.

Việc sống ở chung cư đã quen thuộc với người Việt Nam từ gần 50 năm qua, thì nay lại càng đa dạng, tăng về số lượng và thay đổi cơ bản về chất lượng. Chung cư xưa (khu tập thể) hay chung cư nay đều mang đủ những dáng dấp, giá trị nhất định của thời đại tạo ra nó. Hiện nay, sự thích ứng của con người để hòa nhập với lối sống tập thể hiện đại là vấn đề đang được đặt ra để nâng cao giá trị cuộc sống, phát huy tính tích cực trong lối sống cộng đồng.

Khu tập thể Nghĩa Tân (quận Cầu Giấy, Hà Nội).

Luôn cần văn hóa cộng đồng

Dù cũ hay mới, chung cư hay khu tập thể thì cuộc sống ở những nơi này cũng đều rộn ràng sắc màu văn hóa cộng đồng, cả mặt tích cực và tiêu cực. Thực tế, sống ở chung cư ngày xưa, tình cảm láng giềng hiện lên đậm nét trong ký ức nhiều người. Bà Võ Thị Thanh Tiêu, từng là cư dân của khu tập thể C5, Quang Trung, TP Vinh kể: "Ngày xưa mấy bà đi làm qua nhà nhau kiểu gì cũng phải gặp để chào một câu. Hôm nào vắng ai là rộn rạo leo tầng, lên nhà hỏi thăm. Người thời đó sống cùng tầng, láng giềng luôn để tâm đến nhà bên cạnh. Có người buôn bán ở xa, con cái toàn được hàng xóm đưa đón đi học hộ". Vậy liệu lối sống đó ngày nay có còn? Chị Nguyễn Thị Thanh Thanh, 29 tuổi, đang sinh sống tại khu tập thể C4 (phường Giảng Võ, quận Ba Ðình, Hà Nội) hồ hởi nói về khu chung cư cũ của mình: Mỗi tòa là một tổ dân phố, vẫn giữ thói quen viết lên bảng tin về những việc chung. Có chuyện nhà nọ bị lừa mua bình ga giả, viết tất tần tật lên bảng để kể lại câu chuyện đen đủi của nhà mình, không quên kèm cả số điện thoại công an... Ai chưa đóng tiền vệ sinh, nhà nào quên không khóa cửa kéo chung của toàn khu… tất cả đều được nhắc nhở bằng phấn trắng bảng đen.

Có lẽ, bảng tin là đồ vật có sức sống bền bỉ nhất, thể hiện đặc trưng lối sống ở các khu tập thể cũ của người Việt Nam. Bất cứ thông tin nào của cộng đồng cũng được viết lên đó, vừa nhắc nhở, vừa cảnh báo, hướng về sự thay đổi tốt nhất cho khu nhà. Chung cư hiện đại cũng vậy, chỉ khác là thay vì bảng tin lại xuất hiện những diễn đàn số, những trang mở của cộng đồng chung cư trên mạng xã hội. Chung cư N03T2 trong khu Ðoàn Ngoại giao (quận Bắc Từ Liêm, TP Hà Nội) bắt đầu đón những cư dân đầu tiên đến sống vào đầu năm 2017. Ðến nay, mọi hoạt động của tòa nhà từ việc những thông báo thường nhật, diễn tập phòng cháy, chữa cháy hay các buổi liên hoan cuối năm, Tết Trung thu cho trẻ em… đều được thông báo trước trên facebook, sau đó mới có văn bản đến từng căn hộ. Có khi, xe nọ va xe kia trong hầm gửi xe, người gây ra chuyện do vội đi cũng kịp đăng nhanh trong trang cộng đồng để xin lỗi và hẹn gặp chủ nhân để bồi hoàn… Tất cả đều xích lại gần nhau rất nhanh và chóng vánh, song lại hiệu quả và phù hợp với cuộc sống trong thời đại ai cũng có một chiếc điện thoại thông minh cùng in-tơ-nét suốt 24 giờ.

Tuy nhiên, sống ở chung cư thời nay cũng lộ rõ bất cập. Nhiều ý kiến cho rằng, sống ở chung cư hiện đại rất lạnh lẽo, nhà nào biết nhà đấy. Ðiều này cũng có phần đúng bởi cuộc sống xô bồ, guồng công việc căng thẳng, kéo dài khiến hoạt động của con người phải rất nhanh gọn, ít có thời gian quan tâm, hỏi han hàng xóm. Thậm chí, một số người muốn sống ở chung cư vì lý do đó. Trong khi, cũng có không ít người lại lo ngại vì chất lượng của các tòa chung cư được xây dựng ồ ạt hay những câu chuyện như gặp cháy thì chạy đi đâu, hoặc giải quyết thế nào nếu những mâu thuẫn nảy sinh giữa cư dân và chủ đầu tư…

Vợ chồng anh Giang Ngô, cư dân chung cư N03T2 thường xuyên phải đăng tải trên trang mạng xã hội của cộng đồng tòa nhà về hình ảnh những mẩu thuốc lá hút dở rơi vào ban-công nhà anh. Hay như ông Ðình Lợi, sống ở tầng 24 của tòa nhà này kể: "Nhà tôi có hai vợ chồng và đứa con trai gần 30 tuổi sống cùng nhau. Một hôm, bác hàng xóm tầng dưới lên nhà, ấn chuông. Khi mở cửa chưa kịp trao đổi, bác ấy đã xộc thẳng vào nhà ngó nghiêng. Hóa ra, chồng bác ta bị bệnh nhạy cảm với âm thanh, cứ nghe thấy tầng trên có tiếng trẻ con chạy nhảy. Bác gái còn gọi cả bảo vệ đi cùng, ý định bắt quả tang nhưng không ngờ nhầm. Sau, bỏ đi không một lời xin lỗi".

Những câu chuyện nêu trên đều nằm trong bức tranh chung nửa sáng, nửa tối của cuộc sống tại chung cư ở Việt Nam hiện nay.

Anh Ðoàn Thái Bình, cư dân chung cư N03T2 tâm sự: "Ðã cùng sống trong một tòa nhà, dù cũ hay mới thì chỉ cần đi cùng một thang máy, bước cùng lúc trong thang bộ thì nở cùng nhau một nụ cười là đã thể hiện sự văn minh, sự gần gũi. Ðâu có mất gì và cũng đâu có thiệt gì". Mới đây, Tọa đàm về xây dựng văn hóa chung cư được tổ chức tại TP Hồ Chí Minh đưa ra rất nhiều ý kiến thực tiễn, nhằm mục đích xây dựng một bộ quy tắc ứng xử khi sống ở chung cư. Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP Hồ Chí Minh cho biết: Hiện nay, tại TP Hồ Chí Minh có khoảng 10% dân số sống ở chung cư, dự báo đến năm 2020 sẽ tăng đến 55%. Việc sớm xây dựng bộ quy tắc ứng xử khi sống trong chung cư là việc làm cần thiết. Nhà văn Nguyễn Quang Thiều khẳng định, ở những khu đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh rất dễ phá vỡ những gắn kết truyền thống của người Việt Nam. Khi mỗi người ý thức được việc xây dựng và gìn giữ thì dù môi trường có thay đổi thế nào, kiến trúc quy hoạch có hiện đại văn minh ra sao cũng không thể trở thành hàng rào ngăn cách tình làng nghĩa xóm.

Rõ ràng, sống trong chung cư quan trọng là sự cảm thông, nhường nhịn. Sự tự do cá nhân nằm trong giới hạn tự do của người khác. Muốn có một nếp sống chung cư đúng nghĩa, xây dựng một văn hóa chung cư phù hợp, bản thân cư dân đóng vai trò quyết định. Dẫu trong một cuộc sống hối hả, tất bật, đèn ai nhà ấy rạng nhưng có lẽ câu thành ngữ xưa: "Bán anh em xa, mua láng giềng gần" có lẽ vẫn chưa hề cũ.