Dòng chảy sách cũ

Nét đẹp sách cũ

Ngay khi nhà sưu tập sách Vũ Kim Ðiền kết thúc buổi tọa đàm "Những người giữ hồn sách cũ" (tổ chức nhân dịp Ngày Sách Việt Nam 21-4, tại khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội), một cậu thanh niên chạy đến nằn nì: "Bác ơi, bác cho cháu xin cuốn "Hồn bướm mơ tiên" bác vừa giới thiệu được không?". Ông Ðiền bảo: "Cuốn này theo bác hơn sáu chục năm, giờ bác 75 tuổi, nó vẫn đem lại cho bác nhiều cảm xúc. Nếu là cháu, cháu sẽ giữ hay đưa cho người khác?". Tôi băn khoăn sao người ta lại "xin" sách quý một cách dễ dàng như thế. Mãi sau mới hiểu, với người trọng sách, ít khi người ta nói "bán - mua" với những cuốn sách mà chủ nhân trân quý. Nếu không "xin", thì người ta bảo "cho nó về với tôi/với em...", hoặc "để lại". Sưu tập sách là địa hạt mà người ta ứng xử với nhau bằng một thứ văn hóa rất riêng.

Một cuốn sách mua ngày hôm qua, nói như nhà báo Yên Ba - cũng đã là "sách cũ". Nhưng để có thể đứng trên giá sách của những nhà sưu tập, những cuốn sách phải được xuất bản chừng 50 năm về trước. Càng "sâu" tuổi, càng nhiều điểm đặc biệt như có chữ ký của tác giả, gắn bó với những người nổi tiếng, chất liệu giấy in, bìa sách lạ... thì càng quý. Trong khi miền nam có cả một chặng đường dài phát triển, thì do hoàn cảnh lịch sử, thú sưu tập sách xuất hiện ở Hà Nội nói riêng, miền bắc nói chung muộn hơn. Trước năm 1975, các hiệu sách quốc doanh chỉ bán sách mới. Hiệu sách tư chưa được hoạt động. Dồn sức cho cuộc kháng chiến, cái ăn cái mặc còn thiếu; mấy ai còn sức nghĩ đến thú chơi.

Song, cuộc đời luôn có những ngoại lệ. Từ những năm 1960, ông Vũ Kim Ðiền đã bắt đầu "săn" sách cũ. Là thợ cơ khí, ông Ðiền nhiều lần có cơ hội được chuyển sang công việc nhẹ nhàng hơn, nhưng ông từ chối. Ðồng nghiệp bảo ông Ðiền "hâm". Hồi đó có chế độ phân phối lương thực. Ông Ðiền "đeo bám" công việc nặng để được nhiều gạo, bán đi lấy tiền... mua sách. Ngày nghỉ, hễ nghe đâu có người có sách lạ, sách quý là ông tìm đến. Nhịn ăn, nhịn mặc mua sách. Ðến khi cưới vợ, gia tài của ông là một hòm sách to tướng. Ông Ðiền bảo mỗi cuốn sách có một "cuộc đời" riêng. Cầm trên tay cuốn sách cũ, có thể cảm nhận được những thăng trầm của thời gian. Ông mê nhất sách của Tự Lực Văn Ðoàn, bởi tình yêu với sách của ông được gieo mầm từ cuốn "Hồn bướm mơ tiên" của Khái Hưng, một tác giả trong nhóm. Sau này ông Ðiền mở hiệu sách, vừa kiếm thêm thu nhập, vừa để ông đem tình yêu lan tỏa đến mọi người.

Giới chơi sách cũ cũng có những "đẳng cấp" khác nhau. Ở Hà Nội, nổi tiếng bậc nhất phải kể đến ông Phan Trác Cảnh ở phố Bát Ðàn, nhà báo Yên Ba (Báo Quân đội Nhân dân)... Những "ông trùm" này có nhiều sách quý, hiếm. Ông Ðiền thuộc diện "bình dân". Thậm chí, so với những Tạ Thu Phong, Nguyễn Nhật Anh, Trịnh Hùng Cường, số sách quý của ông Ðiền chưa chắc đã sánh bằng. Nhưng cuộc chơi sách cũ của ông "kể" một câu chuyện khác... Ngồi ở cửa hàng của ông Ðiền ở phố Thụy Khuê một lúc, không ai không ngạc nhiên. Khách hỏi văn học Trung Quốc, ông dông dài từ thơ Lý Bạch cho đến tiểu thuyết của Thi Nại Am; ông thuyết trình nét nhân văn của văn học Nga, văn học Pháp. Cả lịch sử nghệ thuật kịch, các trường phái kiến trúc... ông Ðiền cũng thông thạo. Nếu cuộc đời không đưa ông đến nghề cơ khí, hẳn trước mắt tôi bây giờ không phải là một nhà sưu tập - chủ hiệu sách mà là một con người rất khác.

Hà Nội có một "người cùng thời" với ông Ðiền là ông Nguyễn Thế Thành. Cuộc đời ông Thành cũng giống như... tiểu thuyết. Hồi nhỏ đọc sách cho mẹ nghe. Thế rồi mê. Suốt thời kỳ đất nước chiến tranh rồi đến thời bao cấp, gia đình túng quẫn, nghề gì ông cũng làm, từ việc ở lò than, hay đạp xích-lô... Công việc cực nhọc mà tay lúc nào cũng lăm lăm cuốn sách, người ta bảo ông "khùng". Có những hôm đến hiệu sách, nhìn thấy cuốn sách ưng mà lại thiếu tiền. Ông dằn vặt. Mình chịu khổ, chịu nhịn cái bụng được, nhưng còn gia đình mấy miệng ăn? Rồi lại nghĩ, nhỡ mai kia khi mình đủ tiền mua sách, ông chủ lại bán mất cuốn sách thì sao? Lại đành chắt chiu, lại đành tiếc nuối... Khó khăn thế mà có lần ông Thành "bạo chi" đến không tưởng. Gia đình xưa khá giả cho nên khi suy, vẫn còn vài món đồ gia bảo. Ông cả gan bê chiếc bình cá vàng bằng sứ cổ để đổi lấy cuốn "Giăng thề" của cụ Tô Hoài. Chiếc bể cá trị giá bốn chỉ vàng, là một gia tài! Ông Thành mở quán cà-phê - sách trên đường Âu Cơ (quận Tây Hồ) từ năm 2005. Quán cà-phê - sách trụ được lâu nhất tại Hà Nội. Ông thường bảo: "Nếu lấy mục tiêu kinh doanh làm đầu thì tôi khuyên mọi người không nên mở cà-phê - sách. Dễ thất bại lắm". Một chút tự hào, quán cà-phê - sách của ông là nơi không ít cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ... đến tìm tài liệu. Ông Thành có khoảng 400 cuốn sách có tuổi đời hơn 70 năm. Có những cuốn như Lưu Bình - Dương Lễ, Ðỗ Thập Nương truyện xuất bản năm 1914... hay cuốn khảo cứu về ca trù đầu thế kỷ 20...

Hai con người có nhiều điểm trùng hợp đến lạ lùng. Gắn bó với những công việc tay chân nặng nhọc. Nhịn ăn, nhịn mặc vì sách. Cả hai đều không có học thức cao, riêng ông Thành chỉ mới học đến lớp 6. Vậy mà họ đều... thông kim, bác cổ, nhất là lĩnh vực văn học; đều mong muốn đem văn hóa đọc đến cộng đồng. Có nhiều đối tượng chơi sách khác nhau. Nhưng không phải những người có bộ sưu tập đồ sộ nhất, hay người có nhiều cuốn "siêu độc", tôi ấn tượng những con người bình dân như thế. Người ta bảo chơi sách có "đạo". Không chắc "đạo" ấy thế nào, nhưng mê sách, rồi sưu tập sách đã biến những con người bình dị, những con người lao động tay chân ấy thành những con người đặc biệt...

Ðể kho tư liệu không ngủ yên

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân hiểu rất rõ giá trị của sách cũ, ông cũng có gia tài sách cũ đáng nể. Cách đây mấy năm, khi "khảo" lại cuốn "Giông tố" của Vũ Trọng Phụng, ông không tìm đâu ra bản in năm 1937. Phải nhờ các bạn trên diễn đàn Sachxua.net, nhà nghiên cứu mới có được một bản sao của một nhà sưu tập trong nam gửi ra. Nhờ đó, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã hoàn thành công trình "Nghiên cứu văn bản tiểu thuyết Giông tố". Các văn bản khác nhau của tiểu thuyết "kể" nhiều chuyện hơn điều mọi người vẫn nghĩ. Mỗi lần xuất bản, là một lần tác phẩm bị chỉnh sửa, cắt xén vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Bản in năm 1937 bị cắt một đoạn so với bản in trên báo một năm trước đó. Bản in năm 1951, bị cắt xén còn nhiều hơn. Tiểu thuyết "Số đỏ" cũng trong hoàn cảnh tương tự. Tưởng chừng chỉ văn học dân gian là có nhiều dị bản, nhưng cả văn học viết cũng có dị bản cùng mỗi lần in ấn. Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân chia sẻ: "Trong nhiều giá trị của sách cũ, thì có giá trị nghiên cứu văn bản. Nghiên cứu văn bản có thể thấy sự thay đổi của xã hội qua mỗi lần xuất bản. Hiện nay chúng ta vẫn chưa coi trọng đúng mức. Nếu không nghiên cứu văn bản chữ quốc ngữ, thì chúng ta sẽ đứng trước nguy cơ không tìm thấy văn bản in vào thời gian tác giả đang sống; tương tự như tình trạng rất nhiều văn bản chữ Hán Nôm hiện nay".

Câu chuyện nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân không tìm thấy bản Giông tố năm 1937, ngay cả ở cả hai "tàng thư các" tầm cỡ là Thư viện Quốc gia và Thư viện Khoa học xã hội cho thấy giá trị to lớn của các bộ sưu tập sách tư nhân. Nhưng làm thế nào để khai thác những bộ sách ấy là câu hỏi khó, nhất là khi phần lớn nhà sưu tập không phải nhà nghiên cứu. Giá như các thư viện lớn có sự kết nối với giới sưu tập, để có những bản sao của những cuốn sách quý là mong mỏi của nhiều nhà nghiên cứu.

Dòng chảy sách cũ đang tiếp diễn, sôi nổi hơn. Người ta không còn phải lang thang tìm sách như thời ông Ðiền, ông Thành... mà có những diễn đàn, mạng xã hội. Những Ngày hội sách cũ thường xuyên được các cơ quan tổ chức. Giới trẻ "bập" vào sách cũ cũng nhiều. Thế hệ 7x, 8x đã có những người nổi danh. Ðiển hình như Nguyễn Thế Bách, con trai nhà sưu tập Nguyễn Thế Thành, có một bộ sưu tập riêng khá đồ sộ, nhất là sách chuyên đề về Hà Nội; hay những tên tuổi như Trịnh Hùng Cường ở Bắc Ninh, Lê Văn Hợp - ông chủ trẻ của "Sách cũ Hà thành"... Những cuốn sách cũ rồi sẽ dần trở thành những cổ vật. Cùng với yếu tố văn hóa, nhiều người đến với sách cũ còn vì giá trị kinh tế. Tính chất "cuộc chơi" cũng có nhiều đổi thay khi người ta "săn" những cuốn "độc chiêu" gay gắt hơn, ví như những cuốn từ điển chữ quốc ngữ thời kỳ chữ mới hình thành, những tập Truyện Kiều quốc ngữ lần đầu xuất bản... hay các báo, tạp chí trước năm 1945... Nhưng như cách nói của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân: Người chơi sách cũ có những "lề lối" ứng xử với nhau, hiếm khi xảy ra tình trạng bắt chẹt nhau, cho dù nó liên quan sát sườn đến lợi ích kinh tế. Ðó chính là nét đẹp đáng tự hào của một thú chơi văn hóa.