Người tiếp lửa âm thầm

Về vai vế thì cặp liền chị hát quan họ nổi tiếng tỉnh Bắc sông Cầu - Minh Phức và Lệ Ngải gọi thầy bằng ông chú họ gần. Thầy là em họ của hai nghệ nhân kỳ cựu Nguyễn Đức Sôi – cụ thân sinh cô Lệ Ngải, cụ là người thầy của thế hệ đầu tiên đoàn dân ca quan họ Bắc Ninh, và Nguyễn Đức Siêu – là vị trưởng đoàn đầu tiên, có công lớn gây dựng đoàn quan họ. Cụ thân sinh của Đức Minh là Nguyễn Đức Ngôn, thường gọi kép Ngôn, vốn thành tài ngay từ trước năm 1954, trong một dòng họ có truyền thống nghệ thuật. Cụ từng là trùm phường trò, sau khi hòa bình năm 1954 đã thành lập một đoàn nghệ thuật nghiệp dư đi hát khắp miền Bắc.

Đức Minh lớn lên trong không khí quan họ và chèo của làng quê, của gia đình như thế. Sẵn gien ca hát, nên chẳng phải nhọc nhằn cho lắm, giai điệu, ca từ nghe suốt ngày, theo thời gian cứ ngấm vào cậu học trò nhà quê. Một lần, hồi đã “choai choai”, cậu trai trẻ Đức Minh lên thị xã Bắc Ninh, đi chơi chợ rồi vào thăm bố đang dạy ở đoàn. Ông Vinh trưởng đoàn bảo: Cậu mang quần áo lên chưa? – Em đi thăm bố em thôi mà! – Chúng tớ biết cậu lâu rồi! Chúng tớ tuyển cậu vào đoàn mà!... Nhiều người đã thích những vai trẻ con của Đức Minh từ trước, trong đó có vai Tiến Lực trong vở chèo “Nghi Xuân Tiến Lực” được rất nhiều người yêu mến.

Chuyện cũ ùa về, thầy giáo già kể: “Sau này trong những lần giảng bài, thầy có thể hiện lại kỷ niệm đi đóng trẻ con thuở ấy. Sinh viên nói bây giờ thầy diễn mà chúng em còn thấy xúc động!”.

Thầy nhớ lại: Về đoàn thầy cũng được ưu ái lắm! Năm 1963 khi sáp nhập hai tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh, thầy được giao đảm nhiệm vai chính trong nhiều vở chèo. Trước đó, năm 1962 thầy đã được Huy chương Bạc trong hội diễn chèo toàn quốc diễn ra ở Thường Tín – Hà Đông. Cũng nhờ ham đọc và chịu học hỏi nên thầy viết được nhiều bài chèo, dân ca lời mới, được lên sóng đài phát thanh tỉnh và trung ương, viết, dàn dựng những hoạt cảnh, tiểu phẩm được giải của tỉnh nữa.

Những năm ấy, nghệ sĩ Đức Minh theo guồng quay nghề diễn đang dào dạt thế mà lại “rẽ ngang” sang giảng dạy lý luận phê bình. Thầy bảo, ngẫm lại cứ như là có số phận em ạ! Ở đoàn đến năm 1968 thầy được cử lên Mai Dịch – Hà Nội học Trường trung cấp nghệ thuật sân khấu Việt Nam. Lớp học ba năm, do thầy Dương Ngọc Đức làm chủ nhiệm. Học xong một thời gian thì theo chủ trương, Bộ Văn hoá chọn người đi đào tạo ở Liên Xô. Lứa ấy có TS Đức Kôn, PGS.TS Trần Trí Trắc, PGS.TS Phạm Duy Khuê… Số người được nhà nước cử đi học khá đông đảo, nhưng phía bạn xem danh sách, thấy hầu hết có nguyện vọng học đạo diễn, trong khi người muốn theo ngành lý luận phê bình sân khấu lại quá ít. Đại sứ quán Việt Nam và Bộ Văn hoá mới gợi ý, động viên một số người đã có sáng tác, có chút năng khiếu viết lách đăng ký sang lĩnh vực này, trong đó có thầy.

Thời gian học sáu năm. Đến 1979 thầy Minh về thì năm 1980 Trường ĐH SK&ĐA được thành lập. Thầy ở lại trường giảng dạy lịch sử sân khấu thế giới, lịch sử sân khấu Việt Nam… Có quyết định ấy là vì khi học ở Liên Xô, thầy cũng thay đổi dần suy nghĩ, muốn trở về sẽ làm công tác giảng dạy, thế nên vừa chuyên chú vào chương trình học, thầy cũng chuẩn bị sẵn các tài liệu cho môn học sau này.

Nghiệp giáo thì bình lặng, bằng phẳng hơn nghề diễn, nhưng cũng có cái sôi nổi, hăng hái riêng của người làm thầy muốn truyền niềm say mê nghiên cứu cho học trò. Mà lĩnh vực lý luận phê bình sân khấu bao năm nay vốn kén người, luôn thử thách khả năng tích luỹ, sự chăm chỉ, sức bền và cả độ lặng lẽ, âm thầm, chịu thiệt thòi nữa, chứ không phải lúc nào cũng hấp dẫn như được toả sáng trên sàn diễn.

Từ hồi mới sang học Liên Xô, thầy Minh đã nghĩ nhiều về điều này, và đến nay vẫn thường nhìn mặt bằng, lực lượng làm công tác lý luận phê bình chung để mà băn khoăn, lo lắng. Cho nên chặng đường mấy chục năm qua của cuộc đời cũng giống với nghề giáo, thầy cứ thong thả nuôi giữ lòng nhiệt huyết, bền bỉ như ủ than hồng dưới tro ấm, để nhen nhóm trong học trò mối quan tâm, niềm hứng thú với ngành nghề chuyên môn. Người học môn của thầy thì nhiều, thuộc khắp các bộ môn chèo, tuồng, cải lương, kịch, rối…, từ đạo diễn đến diễn viên, đến lực lượng cán bộ. Trường ĐH SK&ĐA Hà Nội, cùng nhiều trường nghệ thuật các tỉnh như Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Bắc Giang, Ninh Bình…, đến sau khi thầy nghỉ hưu, vẫn mời thầy đến giảng dạy. Nhưng số người xác định theo ngành lý luận phê bình thì, đếm trên mười đầu ngón tay thấy đủ, thấy hơn một chút đã là quý lắm!

Cứ như thế mấy chục năm, thầy theo dõi sự trưởng thành của các thế hệ học trò, lấy đó làm niềm vui. Mỗi khi ai đó gặt hái thành quả mới, báo tin cho người thầy vốn có tiếng là kỹ tính, cẩn trọng và giờ giấc, thầy Minh lại thấy như thỏa một ước mong nào đó.

Bây giờ, với lòng thanh thản nhìn lại những chặng dài học hành, biểu diễn và dạy dỗ, thầy vẫn thường nói về niềm hạnh phúc dõi theo những bước đi của các con mình: Con trai - nghệ sĩ Nguyễn Xuân Sơn và con gái - nghệ sĩ Nguyễn Thanh Thuỷ khẳng định tài năng từ môi trường đào tạo và biểu diễn âm nhạc, sân khấu truyền thống, và trong những năm gần đây đang thể hiện những bước đi ngoạn mục vào nghệ thuật âm nhạc đương đại.

Thầy chia sẻ: Nhìn rộng ra xu hướng nghệ thuật đương đại bây giờ, đó là một sự thật và tất yếu. Nghệ thuật đương đại đang có nhiều đổi khác. Cần có những cách tiếp cận mới cho người trẻ hôm nay. Những điều ấy khiến cho nhiều nghệ sĩ trẻ đang đi tích cực đi theo xu hướng chung của thế giới, đó là hướng về cái Động chứ không Tĩnh. Và như vậy, nghệ thuật không ngừng biến đổi, phát triển, mang lại cho cuộc sống nhiều màu vẻ.