Phẩm giá tái sinh từ tri thức số

Không chỉ tự cứu lấy mình, người phụ nữ Senegal này còn đang bền bỉ gieo những “hạt mầm” công nghệ, thay đổi tương lai của hàng trăm nghìn trẻ em gái yếu thế trên toàn cầu.

Hành trình kỳ diệu của đứa trẻ bị bỏ rơi

Câu chuyện của Mariéme Jamme không bắt đầu từ nghèo khó đơn thuần. Bà thuộc dòng dõi một gia tộc có tiếng nhất xứ Dakar -
những người đã góp phần khai mở nước Senegal thời hậu thuộc địa, là tầng lớp trí thức đầu tiên sang Pháp du học, là những kỹ sư đầu tiên của đất nước Tây Phi này.

Nhưng vinh quang ấy không truyền đến bà. Mẹ của Mariéme đã dám yêu người ngoài khuôn khổ hôn nhân truyền thống. Cái thai sinh đôi ngoài giá thú được xem như điều sỉ nhục không thể tha thứ. Cả gia đình quay lưng. Mariéme và người chị em sinh đôi bị gửi về làng Kaolack, cách Dakar không xa, nhưng nghèo nàn và tăm tối, hoàn toàn đối nghịch với đời sống vương giả của gia tộc.

Tuổi thơ của Mariéme sau đó là một chuỗi những tháng ngày cùng cực. Không nhà cửa ổn định, không trường lớp đúng nghĩa, không người lớn nào đứng ra bảo bọc. Thế rồi, năm 13 tuổi, bà mồ côi và bắt đầu lang thang trên đường phố, hứng chịu tổn thương thể xác và tinh thần từ các lần bị bạo lực, xâm hại. “Tôi bị bỏ rơi như người ta ném thứ đồ dùng đã hỏng ra đường”, bà kể lại, bằng một sự điềm tĩnh đến đau lòng.

Năm 16 tuổi, Mariéme lưu lạc đến Pháp, rồi sau đó là Anh. Ở nơi xứ người, cô gái trẻ không biết một chữ tiếng Anh bẻ đôi, không có bằng cấp, không có lấy một tấm căn cước để định danh chính mình. Mariéme bắt đầu cuộc sống tại London bằng những công việc chân tay nặng nhọc, như dọn dẹp nhà vệ sinh hay rửa bát thuê trong những quán bar tối tăm.

Bước ngoặt cuộc đời đã đến tại một thư viện công cộng ở Surrey. Khoảnh khắc bà chạm tay vào những cuốn sách và nhận ra mình có thể ghép nối các ký tự để tạo nên ý nghĩa, một thứ khao khát bỗng bùng nổ: Được đọc và được hiểu thế giới. Mariéme dành hai giờ mỗi ngày sau giờ làm việc vất vả để tự học - từ bảng chữ cái đến những khái niệm toán học cơ bản.

Và rồi, bà bắt gặp chiếc máy tính. Với Mariéme, đó không chỉ là một món đồ kỹ thuật, đó là cánh cửa mở ra một vũ trụ, nơi mà nguồn gốc xuất thân không còn là rào cản. “Cái hình chữ nhật bằng nhựa và mạch điện đó đã cứu cuộc đời tôi”, bà nói, không phải theo nghĩa bóng, mà hoàn toàn theo nghĩa đen. Bà học cách lập trình, ghi danh vào trường phổ thông rồi đỗ vào Đại học Surrey, sau nhiều năm vừa học, vừa cặm cụi mưu sinh.

Viết lại những “mã gene định mệnh”

Từ vị thế không có gì trong tay, Mariéme lăn lộn qua các tập đoàn tài chính và công nghệ hàng đầu tại London, rồi khởi nghiệp với công ty tư vấn công nghệ riêng vào năm 2007. Năm 2013, WEF đưa bà vào danh sách Các nhà lãnh đạo trẻ toàn cầu; năm 2019, BBC xếp bà vào danh sách 100 người phụ nữ ảnh hưởng nhất thế giới. Nhưng với Mariéme, những danh hiệu ấy chỉ là bàn đạp cho một quyết định quan trọng hơn nhiều.

Năm 2015, bà sáng lập iamtheCODE. Không phải vì bà muốn làm từ thiện, mà vì bà nhận ra một lỗ hổng: Phụ nữ và trẻ em gái ở những vùng tối nhất của thế giới không thiếu trí thông minh hay ý chí, họ thiếu công cụ, thiếu cơ hội và thiếu người tin vào họ. Chương trình đào tạo của iamtheCODE kéo dài 12 tuần, trang bị từ kỹ năng lập trình cơ bản đến các công nghệ AI đang định hình thế giới, thông qua nền tảng số với hơn 65.000 khóa học miễn phí bằng 19 ngôn ngữ. Học viên là những cô gái sống trong trại tị nạn Kakuma ở Kenya; tại những cộng đồng bị gạt ra ngoài lề tại Brazil, Philippines hay Afghanistan; những người không có giấy tờ tùy thân, không có bữa ăn đủ no, không có địa vị xã hội tối thiểu.

Sự khác biệt của iamtheCODE không chỉ nằm ở nội dung đào tạo. Mariéme hiểu từ chính thân phận mình rằng một đứa trẻ đang đói, đang sợ hãi, đang mang những tổn thương chưa lành không thể tiếp thu bất kỳ thuật toán nào. Vì vậy mỗi khóa học luôn đi kèm hỗ trợ tâm lý, dinh dưỡng và những buổi tư vấn để xây dựng lòng tự tôn. Bà gọi đó là “phẩm giá trong học tập” - nguyên tắc hàng đầu tại iamtheCODE: Học viên không chỉ được đào tạo, họ được thừa nhận.

Nổi bật trong hệ thống chương trình của bà là sáng kiến “Coder bằng tiếng Wolof”, tức giảng dạy lập trình bằng ngôn ngữ bản địa Senegal. Kết quả vượt xa kỳ vọng: Tỷ lệ học viên tốt nghiệp tăng vọt khi bài giảng được truyền tải bằng tiếng mẹ đẻ. Từ đó, chương trình mở rộng sang tiếng Swahili, Hausa và nhiều ngôn ngữ khác tại châu Phi. “Công nghệ không trung lập về văn hóa”, Mariéme lý giải. “Một cô gái lập trình bằng tiếng Wolof không chỉ học code, cô ấy đang tái định nghĩa công nghệ theo thế giới của mình”.

Hiện thực hóa một triệu giấc mơ đổi đời

Kể từ khi thành lập, iamtheCODE đã chạm tới hơn 550.000 phụ nữ và trẻ em gái tại 88 quốc gia, với sự bảo trợ của Liên hợp quốc, các tập đoàn công nghệ và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), với nguồn tài chính được bảo đảm đến năm 2030. Mục tiêu đặt ra là đào tạo một triệu phụ nữ và trẻ em gái biết lập trình vào năm 2030 - một trong những cam kết lớn nhất thuộc loại hình này trên toàn cầu.

Tháng 10/2025, bà Mariéme đến Jamaica - quốc gia thứ 89 mà iamtheCODE ra mắt. Đứng trước khán phòng đầy ắp người tham dự tại Kingston, bà nhắc đến danh ca Bob Marley và sự giải phóng tinh thần. “Khi bạn có kỹ năng, bạn trở nên tự do”, bà khẳng định. Đó không phải tự do theo nghĩa trừu tượng, mà là thứ tự do rất cụ thể: Tự do kiếm sống, tự do lựa chọn, tự do không còn phụ thuộc vào lòng thương hại của kẻ khác.

Tại Jamaica hay bất cứ vùng đất nào mà iamtheCODE đặt chân đến, bà đều mang theo những câu chuyện của người đi trước để thắp lên niềm tin cho người đến sau. Một cô gái Afghanistan sau khi hoàn thành chương trình đã in tấm chứng chỉ ra và treo lên tường nhà, trước mặt người cha vốn không tin phụ nữ cần học hành, rồi nhìn thẳng vào mắt ông và nói: “Con có giá trị rồi đây”. Aisa, một cô gái Senegal 17 tuổi dùng kỹ năng học được để tạo ứng dụng giúp phụ nữ làng mình tiếp cận thông tin sức khỏe sinh sản, góp phần kéo giảm tỷ lệ tử vong thai phụ trong vùng.

Với Mariéme, những thí dụ đó không phải minh chứng cho thành công của tổ chức, mà là lý do duy nhất để tiếp tục. Bà xây dựng iamtheCODE vì hiểu rằng: Kỹ năng, dù chỉ là một dòng code hay một tấm chứng chỉ, có thể biến một thân phận khốn khổ thành người mà xã hội không thể phớt lờ. “Bản thân những cô gái này đã là những lập trình viên rồi”, Mariéme nói. “Mỗi ngày, họ đều nỗ lực viết lại cuộc sống của mình bằng sức bền và lòng can đảm. Việc của chúng tôi chỉ là trao cho họ bàn phím” ■