“Tị nạn khí hậu” diễn ra trên khắp thế giới
Khi lốc xoáy Cyclone Aila tấn công vùng duyên hải Bangladesh vào tháng 5-2009, nước dâng lên ngập bờ con sông Kholpetua. Ngôi nhà của anh Siraju Islam và vợ cùng với bốn người con ở làng Kolbari bị ngập cùng với một mẫu Anh đất dùng để nuôi tôm. Họ rời làng tới thị trấn Shyamnagar cách đó 15 km nơi anh làm nghề lái xe thuê kiếm chỉ 4-5 USD một ngày. Khi nước rút đi những cánh đồng làng trở nên quá mặn. Nhà cửa sụp đổ, mục nát và không còn nước sạch để uống nên vào năm 2011 gia đình này đã chuyển tới thủ đô Dhaka kiếm sống. “Cơn lốc đã hủy hoại mọi thứ và làm tôi không còn kế sinh nhai”, anh nói. Thủ tướng Sheikh Hasina của Bangladesh cho hay nước biển sẽ dâng lên khoảng một mét trên 1/5 đất nước này và hàng chục triệu người dân sẽ trở thành những người “tị nạn khí hậu”. Đất nước 160 triệu dân này sẽ là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Lượng dân số dồn về các đô thị, thậm chí vượt biên giới bất hợp pháp cư trú ở các nước láng giềng có một phần nguyên nhân từ đây. Và Bangladesh không phải trường hợp duy nhất.
Nhà của cô Tearei Tekia nằm trên quần đảo Kiribati cũng bất ngờ bị hủy hoại bởi một đợt triều cường dâng cao hay gọi là “thủy triều vua” trong lúc gia đình còn đang ngon giấc. Chỗ đã từng là ngôi nhà của cô giờ đây là một hồ nước. Các nhà khoa học nói rằng đảo quốc này cùng với các quốc gia nằm ở vị trí thấp ở Thái Bình Dương như Vanuatu, Tuvalu, Fiji, Marshall... có thể sẽ không ở được nữa trong vòng vài thập kỷ tới. Theo Ben Strauss, Phó Chủ tịch Trung tâm khí hậu và tác động của khí hậu và nước biển dâng “nước biển dâng nhanh hơn 50 % so với 20 năm trước đây và điều này đáng báo động, đây không còn là chuyện của tương lai mà chúng ta đang nhìn thấy nó diễn ra”.
Các chuyên gia quân sự cao cấp của Mỹ nói rằng tác động của thay đổi khí hậu có thể dẫn tới làn sóng di cư của 20 triệu người tị nạn khí hậu trong vòng 20 năm tới. Báo cáo này từ tổ chức môi trường Environmental Justice Foundation (EJF) dựa trên những phỏng vấn với các chuyên gia an ninh và quân sự Mỹ kết luận rằng biến đổi khí hậu và các thảm họa thiên tai tạo nên số người di cư còn nhiều hơn số người trốn chạy khỏi các cuộc chiến tranh và xung đột. Ở Syria có năm triệu người tị nạn trong sáu năm. Nhưng xung đột chính trị càng trầm trọng hơn bởi hạn hán kéo dài khiến người dân rơi vào nghèo đói, bất ổn lương thực và và làn sóng dân đổ về đô thị. Điều này đã tạo cơ hội cho những kẻ khủng bố trỗi dậy và tận dụng sự tuyệt vọng của người dân trong hoàn cảnh khốn cùng. Biến đổi khí hậu là mối đe dọa theo cấp số nhân bởi nó làm trầm trọng thêm những căng thẳng và xung đột khác đã tồn tại. Siêu bão Irma đổ bộ vào Mỹ năm nay khiến hàng triệu người dân phải di tản, cũng chứng tỏ quốc gia giàu hơn không miễn nhiễm những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.
Một báo cáo khác do Oxfarm thực hiện cho biết từ năm 2008 đến năm 2016 trung bình 21,8 triệu người mỗi năm đã phải di cư trong nội địa bởi các thảm họa thời tiết cực đoan.
Biến đổi khí hậu là mối đe dọa theo cấp số nhân bởi nó làm trầm trọng thêm những căng thẳng và xung đột khác đã tồn tại.
Làm gì để ứng phó?
Kiribati chỉ ở trên mặt nước biển trung bình khoảng hai mét. Người dân đảo quốc này nói rằng họ muốn rời nhà bởi hiện tượng thời tiết cực đoan họ đang đối mặt ngày càng nghiêm trọng. Thủy triều lên cao ngập nhà và làm bẩn nước ăn, phá hủy mùa màng. Dân địa phương còn phải chịu cảnh xói mòn đất , thậm chí hạn hán. Đối mặt với nguy cơ hòn đảo bị xóa sổ, cựu Tổng thống Anote Tong đã mua đất ở Fiji để những người Kiribati có thể di cư tới đó. Ngoài ra mỗi năm sẽ di dời 75 công dân tới New Zealand. Cũng trong tình cảnh tương tự, Tổng thống Mohamed Nasheed của Maldives, thiên đường du lịch ở Ấn Độ Dương, đã mua một số đất ở nước ngoài chuẩn bị cho cuộc di dời khó tránh khỏi trong tương lai và kêu gọi các quốc gia cho phép dân Maldives lánh nạn. Chính phủ Tuvalu cũng đã thương lượng để Chính phủ Australia cho phép 12.000 dân Tuvalu nhập cư.
New Zealand và Australia được xem sẽ là hai điểm đến chủ yếu cho người dân di tản từ những đảo quốc láng giềng theo Ngân hàng Thế giới và khuyến cáo rằng đây sẽ là tình huống có lợi cho cả đôi bên. Mới đây Chính phủ New Zealand cho phép những người dân ở các quần đảo Thái Bình Dương chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu được phép xin visa cư trú đặc biệt, từ đó được quyền sinh sống, học tập và làm việc tại đây.
Nhiều giải pháp nhằm ngăn ngừa và giảm những tác động tiêu cực của nước biển dâng, lũ lụt, bão, lốc xoáy và hạn hán do biến đổi khí hậu từ các chính phủ và các tổ chức liên chính phủ cũng được đưa ra nhằm hỗ trợ hiệu quả và kịp thời để người dân có thể tái thiết và ổn định cuộc sống sau khi thảm họa diễn ra. Năm 2015 tại hội nghị cấp cao ở Elmau (Đức) nhóm các nước G7 đã đưa ra sáng kiến bảo hiểm rủi ro khí hậu cho một số khu vực dễ tổn thương trên thế giới bao gồm 400 triệu người. Mục tiêu nhằm khuyến khích tạo ra thị trường bảo hiểm rủi ro khí hậu hiệu quả, có thể hoạt động tự thân. Tổ chức phát triển GIZ ở Đức đang điều hành một chương trình mang tên InsuResilience, nhằm xây dựng thị trường bảo hiểm rủi ro khí hậu toàn cầu. Bảo hiểm này sẽ giúp người dân xây dựng lại cuộc sống khi chịu thảm họa do biến đổi khí hậu, gây hậu quả mất đi mạng sống, kế sinh nhai và tài sản. Mục đích là nhằm bảo đảm những người này vẫn có thể tiếp tục ở lại nơi cư trú và nhanh chóng khôi phục cuộc sống nếu có thể và không trở thành dân tị nạn khí hậu. Chính phủ Đức đứng đầu trong việc thúc đẩy các chương trình này. Năm ngoái Bộ Phát triển Đức đầu tư khoảng 2,8 tỷ euro vào chương trình bảo vệ và thích ứng khí hậu thế giới. Và trong hội nghị cấp cao về khí hậu năm nay, Đức tiếp tục xúc tiến cho sự tham gia toàn cầu vào chương trình bảo hiểm này.
Một trong những khó khăn là luật quốc tế nói chung không coi những người di cư do thảm họa thiên nhiên là người tị nạn và phản ứng từ nơi tiếp nhận họ là hết sức khó đoán, gây ra những lỗ hổng trong việc bảo vệ người dân. Vào tháng 7 vừa qua, một sáng kiến liên chính phủ có tính bước ngoặt đã khởi động: Nền tảng di cư bởi thiên tai, do Chính phủ Đức, Bangladesh khởi xướng tiếp bước Sáng kiến Nansen do Thụy Sĩ và Na Uy đứng đầu (2012-2015). Nó đưa ra cách thức nhằm bảo vệ và giúp đỡ người dân di cư tới các quốc gia khác do tác động của thảm họa và biến đổi khí hậu. Nó không chỉ phán đoán những phản ứng sau thảm họa mà còn đưa ra những lựa chọn về chính sách mà chính phủ có thể thực hiện để ngăn ngừa những vụ di cư trong tương lai. Những chính sách chiến lược như vậy thể giúp giảm bớt việc di cư khi thảm họa tới. Về ngắn hạn sự di cư được lên kế hoạch có thể giúp cung cấp một hướng đi an toàn và sự hỗ trợ khẩn cấp cho người dân lúc cần. Thực hiện những dự án phát triển bền vững và dài hơi như thế có thể thúc đẩy sự phục hồi của cộng đồng sau thảm họa, mở ra cơ hội lao động, ứng dụng công nghệ mới và xây dựng khả năng tự lực cho người dân.
Kiribati đối mặt với nguy cơ xóa sổ do nước biển dâng cao.
