Ông là một trong những nhà làm phim tài liệu có nhiều thành tựu, điển hình là Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2022 dành cho cụm ba bộ phim tài liệu do ông làm đạo diễn: Cỏ xanh im lặng (năm 2013), Đất lạnh (năm 2009), Không chỉ là thương hiệu (năm 2006).
Một bộ phim có thể làm thay đổi cuộc sống của một vùng đất
- Được biết, ông vốn học chuyên môn quay phim do ý thích từ khi còn nhỏ và đã đạt nhiều thành công trong lĩnh vực này. Nhưng ông đã chọn trở lại giảng đường để học làm đạo diễn. Lý do phía sau sự thay đổi này hẳn cũng rất đặc biệt, thưa ông?
- Tôi mê xem phim từ khi còn nhỏ, chỉ ước ao được làm công việc trực tiếp tạo ra các hình ảnh trên phim (cười). Đã có quãng thời gian, bố tôi giận tôi đấy, vì không thi đại học, chỉ thi hệ trung cấp quay phim mà vẫn trượt. Sau đó, tôi may mắn gặp được đạo diễn, nhà quay phim Trần Thế Dân, theo ông đi quay phim Em bé Hà Nội... và có thêm kiến thức thực tế để trở lại thi vào Trường Điện ảnh Việt Nam, ngành quay phim.
Nhưng đúng là, bộ phim Trở lại Ngư Thủy (đạo diễn Lê Mạnh Thích, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, năm 1998) đã tạo bước ngoặt, hay như bạn nói, là “lý do phía sau”, gợi cho tôi về sự thay đổi trên hành trình gắn bó với phim tài liệu của mình.
- Vì thành công quá lớn của bộ phim đó chăng, thưa ông?
- Không. Vì sức tác động xã hội của bộ phim rất mạnh mẽ, góp phần đem tới những đổi thay thực tiễn, cụ thể cho cuộc sống thường nhật của các chị trong Đại đội pháo binh Ngư Thủy năm xưa và rộng hơn, cho cả một vùng đất.
Sau khi bộ phim được công chiếu, cùng sự đồng hành của nhiều cơ quan báo chí từ Trung ương đến địa phương, thật sự đã dấy lên một phong trào cả nước hướng về Ngư Thủy. Từ một vùng bãi ngang nghèo khó, không có đường, không có điện, toàn nhà tranh, Ngư Thủy đã nhận được hỗ trợ, đầu tư của nhiều bên... Tôi còn nhớ, có bài báo đã viết về đổi thay ở Ngư Thủy với câu chuyện: Khi đường nhựa được mở, dân làng đã gom tiền đi mua xe đạp trên phố huyện để chiều chiều, cả làng ra đường tập xe... Các chị đã được chính quyền địa phương, nhiều đoàn thể quan tâm, đưa ra Hà Nội thăm Lăng Bác, tặng quà, tạo điều kiện về sinh kế để dần ổn định cuộc sống.
Kết quả từ bộ phim minh chứng cho chức năng của phim tài liệu, là quan tâm đến những vấn đề mà cuộc sống đang bộc lộ, những vấn đề của con người đáng được xã hội quan tâm.
Tôi mong muốn học bài bản về chuyên môn đạo diễn để có thể làm được những bộ phim mà qua đó, kể câu chuyện cuộc sống, giãi bày cảm xúc về cuộc sống theo cách của mình. Quay phim, dẫu sao, vẫn là công việc giúp đạo diễn kể câu chuyện của họ, theo cách của họ.
Một đạo diễn nổi tiếng thế giới từng nói, đại ý: Đạo diễn không phải là một nghề mà là một thế giới quan. Đứng trước một vấn đề, câu chuyện cuộc sống, đạo diễn sẽ thể hiện thế giới quan của mình qua bộ phim mà ông ta nhào nặn nên, còn nghề đạo diễn là công cụ giúp bộc lộ thế giới quan ấy.
- Nhưng để thực hiện một cách trọn vẹn chức năng của phim tài liệu hay là bày tỏ được thế giới quan của đạo diễn phim, có lẽ còn cần đến yếu tố dũng cảm, thưa ông?
- Với người làm phim tài liệu, trước tiên là một bản lĩnh sống rồi mới đến bản lĩnh làm nghề.
- Có dịp xem lại Đất lạnh, bộ phim tài liệu về một số vấn đề cốt lõi cần được giải quyết để thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông thôn và đời sống nông dân trong thập niên đầu tiên của thế kỷ 21 ở nước ta, tôi cảm nhận rõ nhiều suy tư, trăn trở của đạo diễn và có lẽ, của cả ê-kíp làm phim. Nhắc tới bộ phim ấy, ông nhớ nhất điều gì?
- Tôi nhớ tâm tư giản dị mà thấm thía của những người nông dân một nắng hai sương gắn bó với đất, với làng và đang đứng trước bối cảnh, cơ hội chuyển đổi của gia đình họ, của làng, của nước. Tôi nhớ sự giúp đỡ của đồng nghiệp để có được những cảnh phim và nhân vật tạo sức nặng đặc biệt cho bộ phim. Và, tôi không sao quên được những gương mặt, những biểu cảm của các thành viên trong một gia đình đang gặt vụ lúa cuối cùng trên mảnh ruộng của họ, nơi mà từ ngày hôm sau, họ không còn được thăm nom, cày cấy nữa...
Đặt niềm tin vào thế hệ trẻ
- Nhiều năm qua, ông tham gia giảng dạy tại Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội cũng như các chương trình tập huấn của Hội Điện ảnh Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam. Ông cũng là thành viên của Hội đồng thẩm định, phân loại phim tài liệu, phim khoa học, phim hoạt hình và phim ngắn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Ông nhìn nhận thế nào về sức sáng tạo của thế hệ làm phim tài liệu trẻ tuổi hiện nay?
- Một số bạn đã làm phim với tất cả tình yêu dành cho bộ phim của mình, cho phim ảnh nói chung.
Bên cạnh phim tài liệu điện ảnh, một số đồng nghiệp trẻ tuổi ở các đài truyền hình cũng đã làm được những bộ phim có sức lay động người xem. Tôi có thể nhắc đến bộ phim Người ơi, đừng khóc cuối đường của đạo diễn Đức Đệ, kênh VTV9- Đài Truyền hình Việt Nam, năm 2023, nói về tình cảm của những người cùng sống trong Trung tâm điều trị bệnh phong Bến Sắn, Bình Dương.
Mới đây, cũng có một số bộ phim đáng kể, như Tiếng nói của lương tri (đạo diễn Phạm Thùy Linh, kênh VTV4- Đài Truyền hình Việt Nam, năm 2025), Bảy quãng nhân sinh Điềm Phùng Thị (đạo diễn Đào Duy Từ và Nguyễn Vinh Khoa, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, năm 2025)...
Chúng ta hay nói về hoàn cảnh khách quan có thể thuận lợi, khó khăn cho việc làm phim. Nhưng tôi lại nghĩ, hoàn cảnh nào, chuyện gì mà người làm phim mong muốn kể trong phim tài liệu thì đều có thể làm được, cốt lõi là, kể như thế nào bằng chính tình cảm, cảm xúc của mình, bằng triết lý làm phim và nền tảng văn hóa của mình để nội dung câu chuyện thuyết phục được người xem.
- Nhưng đôi khi, việc nuôi dưỡng cảm xúc làm phim, bồi đắp nền tảng văn hóa cho người làm phim tài liệu, qua nhiều năm tháng và va đập cuộc đời, cũng không đơn giản, thưa ông?
- Quả là có chút gì đó như là thiên phú, trời cho ai được thì người đó nhận (cười). Nhưng bên cạnh đó, có lẽ, việc nhìn nhận vấn đề, câu chuyện trong phim tài liệu với tinh thần tích cực và xây dựng, từ đó, những thông điệp, suy tư của người làm phim vẫn có thể tới được người xem, là thứ mà mỗi người làm phim đều có thể chủ động trui rèn. Trước những vấn đề lớn của xã hội, người làm phim càng cần có được sự nhạy cảm thời cuộc. Trong một bộ phim, có thể có nhà biên kịch, viết lời bình, có cố vấn hay quay phim riêng, nhưng các ý làm nên câu chuyện phim, tinh thần bộ phim vẫn phụ thuộc vào đạo diễn.
- Ông có chia sẻ, một trong những điều hấp dẫn nhất mà phim tài liệu mang lại cho ông là được đi tới nhiều nơi, gặp gỡ nhiều người, nghe nhiều câu chuyện, biết nhiều thân phận cuộc đời khác nhau. Nhưng cũng lâu rồi, chưa thấy ông công bố một bộ phim thật sự tâm huyết, như ông đã từng có được?
- Bộ phim gần đây nhất mà tôi thực hiện với vai trò đạo diễn là phim về cuộc đời nghệ thuật của Nghệ sĩ Nhân dân Trà Giang (phim Dòng sông ký ức, Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương, năm 2023). Phim được làm vì kịch bản trong kế hoạch sản xuất của Hãng đã được duyệt nhưng chị Trà Giang lại chỉ muốn làm phim duy nhất với đạo diễn là tôi (cười). Vậy đấy!
Gần đây, tôi dành thời gian cho công tác giảng dạy, được gặp gỡ các bạn trẻ đam mê làm phim tài liệu, cả phim điện ảnh và truyền hình, tôi cũng cảm thấy như được trẻ lại nhiều. Họ vẫn cho tôi niềm tin về tương lai của phim tài liệu Việt Nam.
- Trân trọng cảm ơn ông!
