Khơi dậy sức mạnh từ những giá trị dân tộc
- Thưa ông, với Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh đã có hơn 5,7 triệu lượt yêu cầu, vé trực tuyến hết chỉ sau 1 phút 27 giây mở đăng ký cho thấy sức hút đặc biệt của chương trình. Là người khởi xướng, ông có thể chia sẻ những điểm mới, dấu ấn riêng của mùa thứ hai này?
- Trước hết, tôi muốn nói rằng những con số ấy không thuộc về Ban Tổ chức. Chúng thuộc về công chúng. Hơn 5,7 triệu lượt đăng ký cho một đêm nhạc miễn phí, vé được “vét sạch” trong 1 phút 27 giây, đó không phải là thành tích truyền thông, mà là một chỉ dấu xã hội. Nó cho thấy nhu cầu được cùng nhau bày tỏ tình yêu Tổ quốc trong lòng người dân lớn hơn rất nhiều so với những gì chúng ta vẫn hình dung.Ảnh Điểm mới đầu tiên của mùa thứ hai nằm ở chính không gian tổ chức. Mùa đầu tiên diễn ra tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, giữa Thủ đô, trong dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Năm nay, đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành phố vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chương trình về với Thành phố Hồ Chí Minh, đầu tàu kinh tế, nơi kết tinh tinh thần năng động, sáng tạo và hội nhập của cả nước. Sự dịch chuyển ấy không đơn thuần là thay đổi địa điểm. Nó mở rộng chính không gian tinh thần của chương trình: “Tổ quốc trong tim” không phải câu chuyện của riêng một vùng đất nào, mà là mạch nguồn chảy suốt từ Bắc chí Nam.
Điểm mới thứ hai là hình thức không gian. Từ một sân vận động khép kín, chúng tôi chuyển sang không gian đô thị mở tại Vạn Phúc City. Đây là lựa chọn có chủ ý: Nghệ thuật chính luận cần bước ra khỏi khán phòng, hòa vào nhịp sống thường ngày của người dân, để mọi người đến với chương trình một cách tự nhiên nhất. Lần này, “Tổ quốc trong tim” còn được kết nối ra Phố đi bộ Nguyễn Huệ với một sân khấu phụ, khu vực “Fandom Yêu nước” và hàng loạt màn hình cỡ lớn để “chạm” đến đông đảo công chúng hơn. Những người yêu âm nhạc có thêm cơ hội giao lưu với nghệ sĩ, chụp ảnh, tham gia các hoạt động và thưởng thức một số tiết mục trước giờ diễn chính thức.
Thứ ba là cấu trúc nội dung. Chúng tôi không lặp lại kịch bản đã thành công. Mùa hai được xây dựng thành các chương có mạch riêng, đi từ ký ức tri ân đến khát vọng hiện tại, khép lại bằng một chương trẻ trung, hiện đại, nơi âm nhạc đương đại gặp gỡ sắc màu văn hóa ba miền Bắc- Trung-Nam.
Đó là cách chúng tôi muốn nói rằng lịch sử không dừng lại ở quá khứ, mà đang tiếp tục được viết bởi thế hệ hôm nay, trong năm đầu tiên cả nước triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, cũng là dấu mốc 40 năm công cuộc Đổi mới.
Và một điểm tôi muốn nhấn mạnh: Chương trình được tổ chức hoàn toàn theo hình thức xã hội hóa, vé miễn phí. Đây là món quà tinh thần gửi tới nhân dân, không phải một sản phẩm thương mại.
- Nghệ thuật chính luận luôn đứng trước bài toán cân bằng giữa chiều sâu tư tưởng và sức hấp dẫn đại chúng. “Tổ quốc trong tim” lựa chọn cách kể những câu chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ concert hiện đại. Theo ông, làm thế nào để đổi mới cách thể hiện mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi?
- Có một suy nghĩ khá phổ biến rằng “chính luận” là một phong cách thể hiện, tức là phải trang trọng, phải chậm rãi, phải giảng giải. Không phải vậy. Chính luận là thuộc tính của nội dung, của hệ giá trị mà tác phẩm chuyển tải, chứ không phải của hình thức. Một tiết mục có thể sôi động, có thể dùng công nghệ trình chiếu hiện đại nhất mà vẫn hoàn toàn là chính luận, nếu nó nói đúng, nói trúng và nói bằng sự tôn trọng lịch sử.
Từ nguyên tắc đó, chúng tôi đặt ra vài ranh giới cứng. Thứ nhất, dữ kiện lịch sử là bất khả xâm phạm. Mỗi chi tiết, mỗi con số, mỗi hình ảnh tư liệu đưa lên sân khấu đều được kiểm chứng. Sáng tạo nghệ thuật được tự do trong cách kể, nhưng không được tách rời sự thật.
Thứ hai, kể chuyện bằng con người cụ thể chứ không bằng khẩu hiệu. Một lá thư, một kỷ vật, một người lính bằng xương bằng thịt bước ra sân khấu, những điều đó chạm tới khán giả mạnh hơn bất cứ lời tuyên ngôn nào. Người xem không cần được dạy phải cảm thấy gì; họ chỉ cần được đặt vào tình huống để tự cảm.
Thứ ba, phải biết tiết chế. Công nghệ, ánh sáng, hiệu ứng là phương tiện, không phải mục đích. Có những khoảnh khắc mạnh nhất của chương trình lại là lúc ánh sáng sân khấu gần như tắt hết, chỉ còn một giọng hát và hàng vạn ngọn đèn từ phía khán giả.
Cuối cùng, tôi nghĩ điều quyết định là sự tử tế trong nghề. Khán giả hôm nay rất tinh. Họ nhận ra ngay đâu là thứ được làm cho có và đâu là thứ được làm bằng cả tấm lòng.
- Tại “Tổ quốc trong tim”, công chúng, nhất là người trẻ, không chỉ xem mà còn cùng hát, chia sẻ và lan tỏa thông điệp của chương trình trên các nền tảng mạng xã hội. Điều này gợi mở gì về một cách tiếp cận mới với thế hệ trẻ: thay vì chỉ truyền đạt những giá trị lịch sử, tạo trải nghiệm để họ tự cảm nhận, tham gia và lan tỏa?
- Đây chính là bài học lớn nhất mà tôi rút ra sau mùa đầu tiên. Trong mô hình truyền thông cũ, chúng ta hình dung công chúng là đối tượng tiếp nhận: chúng ta nói, họ nghe. Nhưng thế hệ hôm nay không vận hành như vậy. Họ tin vào điều họ tự trải nghiệm và điều bạn bè họ chia sẻ hơn là điều được nói cho họ nghe. Vì thế, cách hiệu quả nhất để truyền đi một giá trị không phải là giảng giải về giá trị đó, mà là tạo ra một không gian để họ tự chạm vào nó.
Ở Mỹ Đình năm ngoái, khoảnh khắc mạnh nhất không phải là một tiết mục cụ thể, mà là lúc hàng chục nghìn con người cùng hòa chung giọng hát. Khi đó, ranh giới giữa sân khấu và khán đài biến mất. Khán giả không còn là người xem, họ trở thành một phần của tác phẩm.
Và điều quan trọng hơn: sau đêm diễn, hàng triệu đoạn video do chính khán giả quay đã lan đi trên các nền tảng số, với sức lan tỏa vượt xa mọi kênh truyền thông chính thức mà chúng tôi có. Không một chiến dịch truyền thông nào mua được điều đó.
Kiến tạo sức mạnh văn hóa trong thời đại mới
- “Tổ quốc trong tim” được khởi xướng bởi Báo Nhân Dân, cơ quan báo chí chính trị-xã hội chủ lực của quốc gia. Phải chăng những dự án như thế này cũng thể hiện một tư duy mới về vai trò của báo chí: từ sản xuất và truyền tải nội dung đến kiến tạo những sản phẩm văn hóa, tạo trải nghiệm và kết nối cộng đồng?
- Tôi muốn nói ngược lại một chút: Đây vừa là tư duy mới, vừa là sự trở về với chính bản chất ban đầu của báo chí cách mạng. Báo chí cách mạng, ngay từ khi ra đời, chưa bao giờ chỉ là người đưa tin. Báo chí là người tuyên truyền tập thể, người cổ động tập thể và người tổ chức tập thể. Vế thứ ba, tổ chức, là vế mà trong nhiều năm, do áp lực của guồng quay tin tức hằng ngày, chúng ta ít có điều kiện phát huy. Những dự án như “Tổ quốc trong tim” thực chất là khôi phục vế đó bằng phương thức của thời đại mới.
Còn cái mới nằm ở chỗ này. Trong môi trường số, báo chí không còn độc quyền phân phối thông tin. Chúng ta cạnh tranh từng giây với các nền tảng xuyên biên giới ngay trên màn hình điện thoại của độc giả. Trong cuộc cạnh tranh ấy, nếu chỉ làm nội dung theo cách truyền thống thì rất khó giữ được sự chú ý, đặc biệt với người trẻ.
Báo chí buộc phải hiện diện ở nơi công chúng đang ở, bằng những định dạng mà công chúng yêu thích. Và trải nghiệm, một sự kiện, một không gian văn hóa, chính là một định dạng nội dung.
Cách tiếp cận này mang lại nhiều giá trị cùng lúc: lan tỏa hệ giá trị tư tưởng theo cách mà hàng nghìn bài báo khó làm được; xây dựng thương hiệu và mối quan hệ cảm xúc giữa tờ báo với công chúng; mở ra hướng đa dạng hóa nguồn thu trong bối cảnh kinh tế báo chí đầy khó khăn.
Nhưng tôi cũng muốn nói rõ một điều để tránh hiểu lầm: đây là sự mở rộng, không phải sự thay thế. Nhiệm vụ trung tâm của Báo Nhân Dân vẫn là làm báo: thông tin chính xác, phân tích sắc sảo, định hướng dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Nếu một tờ báo tổ chức sự kiện rất giỏi mà làm báo không tốt thì đó là thất bại.
- Nhìn xa hơn thành công của một chương trình hay một thương hiệu sự kiện, theo ông, giá trị lớn nhất mà “Tổ quốc trong tim” có thể để lại là gì? Liệu đây có thể là một gợi mở về cách chuyển hóa những giá trị lịch sử và bản sắc dân tộc thành sức mạnh văn hóa Việt Nam trong thời đại mới?
- Tôi sẽ không nói về những con số kỷ lục hay những giải thưởng mà chương trình đã nhận được. Tôi sẽ nói về một niềm tin được xác lập.
Trong một thời gian dài, đã có không ít băn khoăn rằng thế hệ trẻ hôm nay thờ ơ với lịch sử, xa cách với các giá trị truyền thống, rằng nội dung chính trị, tư tưởng thì khó mà hấp dẫn. “Tổ quốc trong tim” đã trả lời câu hỏi đó bằng thực tế: khi được làm đủ hay, đủ tử tế và đủ chuyên nghiệp, những giá trị thiêng liêng nhất vẫn có sức cuốn hút mạnh mẽ. Vấn đề chưa bao giờ nằm ở công chúng. Vấn đề nằm ở cách chúng ta kể chuyện.
Vì thế, tôi mong điều còn lại của chương trình không phải là một sự kiện, mà là một phương pháp: Tôn trọng tuyệt đối sự thật lịch sử; tự do tối đa trong ngôn ngữ thể hiện; đặt công chúng vào vị trí chủ thể; và làm mọi thứ với chuẩn mực chuyên nghiệp cao nhất. Phương pháp ấy có thể áp dụng cho một chương trình nghệ thuật, một bảo tàng, một bộ phim, một giờ học lịch sử trong nhà trường hay một sản phẩm báo chí đa phương tiện.
Và giá trị sâu xa nhất, có lẽ, là thứ khó đo đếm nhất. Đó là khoảnh khắc hàng vạn con người xa lạ, thuộc nhiều thế hệ, nhiều vùng miền cùng hát chung một bài hát dưới lá cờ đỏ sao vàng. Trong khoảnh khắc ấy, tất cả những khác biệt đều lùi lại phía sau. Đó là sự đồng thuận xã hội ở dạng thuần khiết nhất - và không có nguồn lực nào cho sự phát triển của một quốc gia quý giá hơn thế.
Bởi “Tổ quốc chẳng ở đâu xa. Tổ quốc là ở trong tim mỗi người”.
- Xin trân trọng cảm ơn ông đã dành thời gian cho cuộc trò chuyện! ■
