Cần cân nhắc việc xây dựng thêm hai NM chế biến sắn ở Nghệ An

Hiện nay, 11 huyện, thị xã miền núi Nghệ An có thổ nhưỡng phù hợp với cây sắn. Thời gian qua, tỉnh đã chọn một số huyện để quy hoạch phát triển cây sắn phục vụ cho các nhà máy chế biến. Đến nay, mỗi năm các huyện trên đã trồng khoảng 20 nghìn ha sắn, tập trung ở các huyện: Quỳ Hợp, Quế Phong, Quỳ Châu, Nghĩa Đàn, Kỳ Sơn, Tương Dương, Anh Sơn, Tân Kỳ, Thanh Chương, Yên Thành.

Đối với nông dân các huyện miền núi và một số huyện vùng đồng bằng Nghệ An có xen lẫn đồi núi, thời gian qua, cây sắn được coi là cây xóa đói giảm nghèo.

Ở các vùng trồng sắn nhiều như Tân Kỳ, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Thanh Chương… năng suất bình quân trồng bằng giống KM 94, nếu được đầu tư chăm sóc tốt đạt từ 32 – 37 tấn củ tươi/ha và 25 – 28 tấn củ/ha nếu thâm canh không đáng kể. Với giá thu mua hiện nay 1.700 đồng/kg loại củ chất lượng, 1.400 đồng/kg loại củ nhỏ vẫn cho thu nhập bình quân 51 – 55 triệu đồng/ha, thấp nhất từ 44 – 45 triệu đồng/ha, trừ chi phí vẫn còn thu lãi thấp nhất 30 – 35 triệu đồng/ha và cao nhất 40 – 41 triệu đồng/ha.

Điều tra hai năm lại nay, nếu so sánh với cây mía cũng trên vùng đất này như năm 2012, bình quân 1 ha sau khi trừ các khoản chi phí chỉ khoảng 17 triệu đồng/năm.

Trưởng phòng NN&PTNT huyện Nghĩa Đàn, Lê Trung Tâm, cho biết: Dù không nằm trong vùng quy hoạch trồng sắn nguyên liệu cho các NM sản xuất sắn. Nhưng năm nào cây sắn ở Nghĩa Đàn cũng được duy trì ở diện tích khoảng 2 nghìn ha và năng suất luôn ổn định từ 25 – 28 tấn/ha.

Huyện Quỳ Hợp cũng không nằm trong vùng quy hoạch trồng sắn nguyên liệu của tỉnh, nhưng vẫn trồng đến 2.346 ha sắn. Các huyện miền núi khác đều vậy. Việc người dân vẫn trồng cây sắn đã đem lại lợi ích nhất định.

Mới đây, tỉnh Nghệ An cho phép hai DN khảo sát xây dựng thêm hai NM chế biến sắn ở huyện Anh Sơn và Quế Phong.

Việc Nghệ An cho phép xây dựng NM chế biến tinh bột sắn, sản lượng 20 nghìn tấn tinh bột/năm tại xã Hoa Sơn, ngoài tạo việc làm cho hàng trăm lao động thì sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm nông sản do bà con làm ra. Tuy nhiên, đối với việc xây dựng thêm NM chế biến tinh bột sắn, một lĩnh vực chế biến nông sản được coi là "nhạy cảm" và vùng nguyên liệu trong điều kiện gần như đã quy hoạch ổn định để phát triển các loại cây khác thì cần phải cân nhắc, phải bắt đầu từ thực tế cơ sở.

Huyện Anh Sơn có tổng diện tích tự nhiên 60.292 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chỉ hơn 14.445 ha, chiếm hơn 23% tổng diện tích. Trong số diện tích đất nông nghiệp hiện có đã bố trí hơn 3.500 ha đất sản xuất lúa nước, gần 2 nghìn ha đất bãi ven sông trồng các loại cây đậu, lạc. Gần 10 nghìn ha còn lại gồm đất màu đồng, đất màu đồi, thung lèn và đất đồi (feralit đỏ vàng phát triển trên đá phến sét) rất phù hợp với việc phát triển cây nguyên liệu, cây công nghiệp. Nhận thấy được thế mạnh này, Anh Sơn tập trung phát triển ba loại công nghiệp chủ lực đó là: chè, mía và cao su bước đầu khẳng định hiệu quả kinh tế.

Như vậy, trong quy hoạch vùng nguyên liệu sắn cho NM, ngoài ở Anh Sơn sẽ bố trí ở thêm ở ba huyện: Tương Dương, Con Cuông và Kỳ Sơn. Nhiều ý kiến cho rằng, bố trí như vậy sẽ có nguy cơ phá vỡ "thế chân kiềng" của ba loại cây công nghiệp kể trên, bởi cây sắn sẽ len lỏi vào vùng nguyên liệu đã quy hoạch trồng một số loại cây khác, làm hỏng kết cấu nguồn đa vi lượng trong đất mà sẽ còn phá vỡ quy hoạch đối với cây lâm nghiệp trên địa bàn các huyện còn lại. Mặt khác, với sản lượng 20 nghìn tấn tinh bột/năm tương đương công suất chế biến 500 tấn sắn củ/ngày thì diện tích quy hoạch cần hơn 3 nghìn ha sắn. Đây là điều rất khó khả thi, bởi tại huyện Anh Sơn, ngoài một số diện tích sắn trồng "chui" hiện có thì đất sản xuất nông nghiệp gần như đã khép kín quy hoạch. Theo ngành nông nghiệp, các huyện Tương Dương, Kỳ Sơn dù đất rộng nhưng đã quy hoạch cây lâm nghiệp thì không thể phá rừng trồng sắn.

Theo các nhà chuyên môn: Nếu phát triển cây nguyên liệu sắn trên diện tích lớn sẽ là tác nhân gây nên tình trạng sa mạc hóa tài nguyên đất, xói mòn, lũ lụt cục bộ làm ảnh hưởng đến môi trường. Rễ sắn lấy các chất hữu cơ trong đất và thải ra một loại axít có hại cho cây trồng, đồng thời làm chai cứng nền đất, hủy diệt các loại vi sinh vật có lợi cho cây trồng.

Vấn đề cần quan tâm nhất đối với cây sắn khi mở rộng diện tích, đó là: Phương pháp canh tác và chế độ luân canh đối với cây sắn. Khá nhiều diện tích sắn được trồng trên đất đồi vệ, có độ dốc cao. Vì vậy, cần hướng dẫn nông dân trồng theo đường đồng mức như phương pháp canh tác ruộng bậc thang để hạn chế xói mòn. Trên diện tích sắn đã trồng hai năm liên tục cần được luân canh cây trồng khác; Vấn đề xử lý ô nhiễm, đây là vấn đề người dân quan tâm, lo sợ nhất.

Thực tế vừa qua, trên địa bàn tỉnh hiện có hai NM chế biến tinh bột sắn công suất tương đối lớn là NM chế biến tinh bột sắn Intimex ở huyện Thanh Chương và NM chế biến tinh bột sắn Yên Thành đang hoạt động. Tuy nhiên, cả hai nhà máy này, thời gian đầu đi vào sản xuất đều trở thành những điểm "nóng" về ô nhiễm môi trường.

Đối với NM tinh bột sắn Intimex Thanh Chương, sản lượng 32 nghìn tấn/năm, trong 10 năm hoạt động đã có đến hơn nửa thời gian NM phải vật lộn với việc khắc phục hậu quả ô nhiễm môi trường.Với sự hỗ trợ của Tập đoàn năng lượng AES (Hoa Kỳ), NM đã đưa vào vận hành khu xử lý nước thải công nghệ CDM- công nghệ vi sinh thì vấn đề môi trường mới được xử lý.

NM tinh bột sắn Yên Thành chỉ bằng một nửa NM chế biến tinh bột sắn Intimex cũng đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, chỉ khi áp dụng công nghệ CDM mới giảm thiểu được tình trạng ô nhiễm môi trường.

Bởi vậy, việc cho đầu tư xây dựng hai NM chế biến sắn ở Anh Sơn và Quế Phong đều nằm ở thượng nguồn, cách sông không xa, về lâu dài chắc chắn sẽ tác động xấu đến nguồn nước sinh hoạt của người dân ở hạ lưu sông Lam. Để tạo được lợi ích từ hai phía, đặc biệt là đời sống người dân, tỉnh Nghệ An cần cân nhắc kỹ việc cho phép nhà đầu tư xây dựng hai NM chế biến sắn nói trên.