Khởi nghiệp từ du học
Khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo (Entrepreneurship and Innovation) là chuyên ngành PGS Yến Trần giảng dạy tại EBS-HW. Năm 1998, Yến tốt nghiệp Trường đại học Ngoại thương và được giữ ở lại trường làm giảng viên. Cái thời bắt đầu kinh tế dựa trên cơ chế thị trường và hội nhập sâu rộng ấy, Yến có chung giấc mơ với nhiều bạn trẻ: làm cho công ty nước ngoài. Vào Tập đoàn Daewoo một thời gian cô lại mơ tiếp được ra nước ngoài học. Thi đạt học bổng SIDA của Thụy Ðiển, được chọn học MBA ở Học viện châu Á (AIT) Thái Lan chỉ là bước gần để Yến Trần tiến xa hơn - “Năm 2001 tôi có quyết định mới. Ngày đặt chân đến Trường đại học Kinh doanh Copenhagen theo chương trình trao đổi cũng là lúc tôi biết mình sẽ không về ngay. Tôi muốn ở lại đây, học nữa, làm tiến sĩ và quay về nghề giảng dạy”.
Thời ấy người ta chưa định danh startup - khởi nghiệp, rầm rộ như bây giờ. Nhưng du học và thành công bằng con đường này cũng là một cách khởi nghiệp. Còn gì tự hào hơn khi tiến thân bằng con đường du học? Vẻ vang. Và chân chính. Nhưng học bao nhiêu cho đủ, cho đạt? Yến Trần nhớ lại “Lấy bằng Thạc sĩ kinh doanh và sáng tạo xong, năm 2003 tôi lại sang Ohio University học tiếp theo diện trao đổi. Năm 2005 tôi học tiến sĩ về quản lý sáng tạo tại Ðan Mạch, nhận học bổng Turborgfoundation fund sang Trường đại học Stanford làm nốt luận án, năm cuối bảo vệ thành công với giải thưởng cao quý - một trong sáu luận án xuất sắc nhất thế giới trong ngành - AOM best disssertation award finalist.”
Cũng khoảng thời gian đó Yến Trần làm mẹ, lần lượt sinh hai con, vẫn nhận thêm giải của CBS - Copenhagen Business School về luận án tiến sĩ được hoàn thành trước thời hạn và không phải chỉnh sửa. Sau hai năm làm giảng viên, Yến Trần nộp hồ sơ xin thăng cấp tại Trường đại học Sussex University và St. Andrew. Trường đồng ý phong Phó Giáo sư cho Yến Trần để giữ cô ở lại. Từ 2017, nhận thấy nhiều sinh viên nước ngoài sang Anh, Scotland gặp khó khăn trong thuê chỗ ở tốt với chi phí hợp lý, Yến học thêm quy định về kinh doanh bất động sản, bắt tay vào mua nhà cũ sửa lại cho thuê, đầu tư và tư vấn các startup khởi nghiệp. Cô quan niệm: “Bản thân phải có sự nhạy bén và nhìn ra cơ hội, trực tiếp tham gia kinh doanh mới tích lũy được kinh nghiệm thực tế cho giảng dạy”.
Rào cản không chỉ từ ngôn ngữ
Trong những năm tháng du học, Yến Trần đã nhận đủ loại công việc để trang trải chi phí sinh hoạt, từ rửa bát, phụ bếp, dọn phòng khách sạn, đưa báo, phân tích số liệu, làm trợ lý cho giáo sư. Cô nhận ra rào cản không chỉ ở ngôn ngữ, văn hóa, mà còn cả sự kỳ thị người nhập cư và bất bình đẳng giới: “Ở nước nào đi qua, tôi cũng trải nghiệm điều này. Càng tầng lớp trí thức cao, sự kỳ thị càng tinh vi. Mình chỉ còn cách phải cố gắng hơn họ gấp nhiều lần để chứng minh kiến thức và sự kiên định, tự tin bảo vệ ý kiến. Sang Ðan Mạch, ngày đầu học nhóm, tôi vốn là dân chuyên Anh Trường Amsterdam xịn và “ngầu” vậy mà ngồi thảo luận với bốn người, hầu như họ không để mình phát biểu. Khi gửi bài hay yêu cầu đóng góp gì họ cũng bỏ qua ý kiến của mình. Ðến ngày báo cáo trình bày dự án môn học, phần trình bày của tôi khiến họ phải im lặng, lắng nghe và công nhận ý kiến, đóng góp của tôi sau khi giáo viên khen ngợi tôi. Ðấy chỉ là khởi đầu. Kiểu kỳ thị như vậy vẫn tiếp diễn trong hơn 20 năm tôi sống và làm việc ở nhiều nước khác nhau”.
Học tại các trường danh tiếng của Mỹ và châu Âu, có kiến thức chuyên môn tốt, nhưng Yến bảo, nếu viết e-mail có lỗi chính tả hay phát âm không chuẩn vẫn bị soi mói hơn. Ðể tồn tại và có được vị trí giảng dạy lẫn kinh doanh nơi đất khách quê người, Yến thường tranh thủ con đi ngủ, chong đèn viết bài, soạn giáo án, nhận xét luận án, viết dự án... Công việc không bao giờ hết, ngay cả khi đại dịch bỗng nhiên ào đến.
Ðối với Yến Trần, giảng dạy còn phải là phát triển năng lực và khơi nguồn cảm hứng của sinh viên. Hiện cô hướng dẫn tám nghiên cứu sinh làm luận án về sáng tạo, thay đổi tầm chiến lược, khởi nghiệp và chiến lược kinh tế tổ chức. Yến coi công việc hướng dẫn nghiên cứu sinh là đào tạo họ trở thành học giả vừa có khả năng giảng dạy, vừa có khả năng tự lập nghiên cứu và yêu nghề. Cô nghiêm khắc, đòi hỏi chất lượng cao, đổi lại học trò cũng đạt thành công đáng tự hào. Có sinh viên do cô hướng dẫn đã được nhận giải thưởng danh giá AIB - luận án tốt thứ nhì toàn nước Anh trong kinh doanh quốc tế. Yến bày tỏ tâm huyết: “Khi trường phân cho tôi học bổng đào tạo tiến sĩ, tôi thường tuyển nghiên cứu sinh các trường ở Việt Nam, tạo cơ hội cho họ mang kiến thức về đóng góp cho đất nước. Tôi đã làm các dự án về giáo dục, ví như Erasmus plus trị giá 128.000 EURO gửi sinh viên và cán bộ từ Ðại học Ðà Nẵng sang trao đổi tại EBS-HW và ngược lại. Là giám đốc phụ trách chương trình cử nhân IBM MA- Kinh doanh quốc tế, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng Trường EBS-HW đã ký thỏa thuận và hỗ trợ giới thiệu về chương trình học rất tích cực tại VNUK trong đầu năm học này. Ðây là cơ hội cho sinh viên Việt chưa muốn du học từ năm thứ nhất có thể theo các trường trong nước 2-3 năm rồi sang Anh, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất, Malaysia học lấy bằng của EBS-HW với chất lượng tương đương. Chương trình này giảm chi phí đến 10%”.
PGS Yến Trần đang thực hiện nghiên cứu về người Việt đi nước ngoài trở về khởi nghiệp và những người từng làm cho công ty nước ngoài ra khởi nghiệp. Gần đây cô kết hợp với đồng nghiệp tại Ðại học Quốc gia Hà Nội làm nghiên cứu về tạo sức mạnh cho phụ nữ thiệt thòi khởi nghiệp: không chỉ cấp vốn mà còn hướng đến đào tạo, xây dựng năng lực kinh doanh để phát triển độc lập. Một trong những kết quả nghiên cứu của Yến và nghiên cứu sinh trong bài báo sắp xuất bản là người Việt đi nước ngoài về khởi nghiệp hay làm việc, cần có sự cân đối giữa phát huy kiến thức và thích nghi điều kiện trong nước. Không coi trọng bối cảnh văn hóa trong nước sẽ dẫn đến không được tiếp nhận, khó hòa đồng. Một số khác lại nương theo nhu cầu thị trường trong nước quá dẫn đến không quyết liệt giữ và phát huy kiến thức ưu việt, sáng tạo mang về. Khả năng linh động, nhạy bén, cân bằng và hài hòa là mấu chốt cho sự thành công của các doanh nhân và sinh viên du học trở về lập nghiệp.
