Để chủ động bảo vệ và nâng cao giá trị sự sáng tạo của chính mình, nhiều tác giả đã xác định lại cách thức đưa tác phẩm ra công chúng. Từ đó, quyền và lợi ích của tất cả các bên liên quan tác phẩm/ chuỗi tác phẩm/ dự án sáng tác đồng thời được bảo đảm.
1 Giới hạn số lượng bản ảnh in, in ảnh trên nhiều chất liệu khác nhau với kỹ thuật in thủ công cao cấp, diện tích ảnh lớn và theo tiêu chuẩn quốc tế, trở về nhiếp ảnh đen trắng, thúc đẩy thể nghiệm với nhiếp ảnh không máy ảnh (in nắng trên giấy ảnh đen trắng/lumen print)… Đây là một số hoạt động của Noirfoto, một không gian chuyên biệt dành cho nhiếp ảnh đen trắng, khá hiếm hoi nếu không muốn nói là duy nhất tại Việt Nam hiện nay.
Không gian này đầu tư một phòng tối cùng các công đoạn in ảnh thủ công với kỹ thuật in silver gelatin cầu kỳ, vốn là một quy trình in ảnh đen trắng được hoàn thiện từ cuối thế kỷ 19, gắn liền với loại giấy in riêng có cấu trúc bốn lớp đặc biệt. Kỹ thuật in ảnh này góp phần làm cho định dạng vật lý của một bức ảnh đen có độ bền lên đến hàng trăm năm, nguyên vẹn về mầu sắc và chất liệu giấy. Cùng với sự ủy quyền, Noirfoto đồng hành với các tác giả để bảo đảm giới hạn số lượng bản in ảnh, thường dừng ở con số 3, có đánh số thứ tự, có bản chứng nhận kèm theo cam kết mạnh mẽ về bản quyền nếu tác phẩm được sưu tập. Do đó, tác giả bức ảnh và chủ nhân sở hữu bản ảnh in chia sẻ với nhau một cách cân bằng quyền lợi vật chất, tinh thần từ tác phẩm. Đây là một cách nâng cao giá trị và trị giá của tác phẩm, đặt trong phối cảnh sưu tập phiên bản vật lý của một tác phẩm nhiếp ảnh giữa thời đại của kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo.
Bên cạnh đó, Noirfoto không ngừng thể nghiệm các kỹ thuật in cổ điển khác, như in xanh phổ (cyanotype), in muối trên lụa để tạo nên các phiên bản vật lý “ít và chất” cho nhiếp ảnh. Việc áp dụng kỹ thuật này góp phần mở rộng biên độ nhận diện hình ảnh, thúc đẩy các ý tưởng sáng tạo tương ứng của các tác giả và truyền cảm hứng để cùng nhau tạo nên các không gian, cách thức trưng bày tác phẩm nhiếp ảnh khác với thông lệ, đem tới cho công chúng thêm những trải nghiệm thị giác hấp dẫn.
Có thể nói, cách đi của Noirfoto đang “ngược” với dòng hướng chung của sự thụ hưởng thị giác tựa như một món ăn nhanh, ào ạt và phần nào hời hợt trong sự phát triển cấp tập của công nghệ hình ảnh hiện nay. Cách đi này không chỉ đòi hỏi sự bền bỉ mà còn cả tâm thế sẵn sàng chấp nhận rủi ro tài chính đầu tư ban đầu cho những thể nghiệm, cho sự chờ đợi đồng hành của các tác giả. Nhưng lịch trình bận rộn các triển lãm của những tác giả đang đồng hành cùng Noirfoto thời gian gần đây, từ tay máy rất trẻ của Hà Nội đến nhiếp ảnh gia kỳ cựu người Mỹ, cho thấy, rất có thể, không gian này lại đang sở hữu những “cú ngược dòng” ngoạn mục. Không ít tác phẩm trưng bày tại đó được mua hoặc đặt in trước theo khuôn khổ riêng bởi các nhà sưu tập trong nước.
2 Cùng có một hướng đi riêng nhưng khác với Noirfoto, cách vận hành của Hợp tác xã Nhiếp ảnh và Ứng dụng (PPAC), thành phố Đà Nẵng, lại mang tính chất phổ quát, kết nối nhiều lĩnh vực kinh tế xã hội để vừa cùng bảo đảm nguồn thu nhập cho các hội viên vừa chủ động bảo vệ, khai thác quyền tác giả của các tay máy.
Sau hơn một năm kể từ khi đi vào hoạt động, Hợp tác xã hiện có 100 hội viên chính thức và liên kết trên toàn quốc, phù hợp để vừa bảo đảm năng lực triển khai các dự án lớn, vừa giữ được sự gắn kết và kiểm soát chất lượng đầu ra. Từ một nhóm các nghệ sĩ nhiếp ảnh hoạt động tương đối độc lập làm nòng cốt ban đầu, Hợp tác xã từng bước hình thành một “liên minh sáng tạo đa lĩnh vực”, nơi hội tụ nhiều thành phần: Nghệ sĩ nhiếp ảnh, chuyên gia truyền thông số, đội ngũ đào tạo, tổ dịch vụ, tổ photo tour, cũng như các nhóm tư vấn và triển khai dự án OCOP, du lịch cộng đồng.
Trong trao đổi với Nhân Dân cuối tuần, nghệ sĩ nhiếp ảnh Huỳnh Văn Truyền, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc Hợp tác xã cho biết, thời gian tới, đơn vị này tiếp tục định hướng mở rộng sang mảng nông sản địa phương, hình thành một chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ tư vấn, sản xuất nội dung, quảng bá đến tiêu thụ sản phẩm cho bà con nông dân. Điểm cốt lõi là đưa nhiếp ảnh ứng dụng trở thành một công cụ tham gia trực tiếp vào phát triển kinh tế địa phương, đặc biệt tại các khu vực còn nhiều khó khăn.
Bên cạnh đó, một trong những hoạt động quan trọng để duy trì nguồn thu ổn định cho các thành viên Hợp tác xã là hình thành và phát triển kho dữ liệu tài sản số, bao gồm dữ liệu hình ảnh có bản quyền của các hội viên, được quản lý tập trung. Từ đó, đại diện đơn vị cấp quyền khai thác cung cấp cho báo chí, du lịch, truyền thông, tạo nguồn thu dài hạn dựa trên tài sản trí tuệ. “Chúng tôi cho rằng, muốn phát triển bền vững, nhiếp ảnh phải được đặt trong chuỗi giá trị kinh tế, nơi mỗi sản phẩm sáng tạo đều có khả năng chuyển hóa thành giá trị cụ thể”, ông Truyền nhấn mạnh. Để củng cố tính chính danh của hoạt động này, Hợp tác xã đang xây dựng Tổ pháp lý, gồm các luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ, kết hợp với một số nghệ sĩ nhiếp ảnh có kinh nghiệm thực tế. Tổ pháp lý này giữ vai trò đại diện cho Hợp tác xã và các hội viên trong việc đăng ký bản quyền, theo dõi và phát hiện vi phạm, đồng thời trực tiếp làm việc với các tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền tác giả.
Với nguyên tắc vận hành “Chủ động bảo vệ - Thượng tôn pháp luật - Hành động chuyên nghiệp”, Hợp tác xã Nhiếp ảnh và Ứng dụng đứng ra, với tư cách pháp nhân, thay mặt nghệ sĩ xử lý các vấn đề pháp lý, thay vì để từng cá nhân đơn lẻ tự bảo vệ quyền lợi. Đây là một gợi ý, tham khảo hữu ích cho các cá nhân và cộng đồng sáng tạo khác, chung tiến trình bảo vệ chính đáng thành quả lao động của mỗi người, của tập thể ■
