Tiềm năng ngủ
Chỉ tính riêng vùng đồng bằng sông Hồng đã có khoảng 7.500 làng truyền thống, khoảng 1.500 làng trong số đó là làng (có) nghề và khoảng 300 làng đã được công nhận làng nghề truyền thống. Ngoài văn hóa nghề truyền thống, các làng nghề còn chứa đựng nhiều giá trị cảnh quan, kiến trúc và các giá trị tinh thần khác. Đây là nguồn tài nguyên lớn để phát triển du lịch. Theo chiều ngược lại, du lịch cũng sẽ đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của làng nghề và cả vùng nói chung.
Tuy vậy, dù đã có những đề án, chương trình của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, của Tổng cục Du lịch và chiến lược phát triển du lịch của các tỉnh… nhưng các báo cáo đánh giá thực trạng phát triển du lịch tại các làng và làng nghề truyền thống đến nay vẫn thường gặp những từ “khai thác chưa hiệu quả”, “còn cần tìm giải pháp”...
Dễ thấy nhất là sản phẩm du lịch còn đơn điệu, nghèo nàn, thiếu bản sắc và chưa đáp ứng được nhu cầu đa dạng của khách du lịch nên chưa có hiệu quả doanh thu cao. Sản phẩm du lịch còn chưa thật sự góp phần bảo tồn và tôn vinh các giá trị của di sản truyền thống.
Trừ một điểm sáng hiếm hoi là làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) có những hoạt động du lịch khá nhộn nhịp, ở các làng nghề truyền thống khác, hoạt động này đều chỉ ở mức nhỏ lẻ và tự phát. Có những làng có nghề phát triển, mang giá trị văn hóa cao nhưng cảnh quan cũ đã bị quá trình đô thị hóa lấn át, thay thế bằng nhiều công trình mới như làng mây tre đan Phú Vinh (xã Phú Nghĩa, huyện Chương Mỹ, Hà Nội). Có làng cảnh quan đẹp nhưng nghề lại đang gặp khó khăn như làng Cựu (xã Vân Từ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội) trước chuyên may com-lê, hay làng đan đó Nội Lăng, Tất Viên (xã Thủ Sĩ, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên). Nhiều làng bảo tồn được nghề nhưng môi trường bị ô nhiễm như làng nghề bạc Châu Khê, làng đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh), làng chạm khắc đá Ninh Vân (Ninh Bình).
Các làng nghề chưa được đánh giá đúng về tiềm năng phát triển du lịch. Hầu hết các làng nghề đều mới chỉ chú ý việc đưa khách đến tham quan nghề và giới thiệu sản phẩm mà chưa chú ý khai thác các giá trị văn hóa tích hợp, giá trị cảnh quan, kiến trúc như đình chùa, miếu, nhà thờ họ…, các giá trị tinh thần như những câu chuyện huyền tích về nghề và tổ nghề, mối liên kết cộng đồng, truyền thống dòng họ… Hơn thế nữa, như PGS Phạm Hùng Cường, Trường đại học Xây dựng Hà Nội, nhấn mạnh: “Khi thăm một quần thể kiến trúc nông thôn rất phổ biến ở các làng châu thổ sông Hồng có đủ nhà ở - vườn - ao - chuồng còn có thể nhận ra thông điệp về một thái độ sống hòa đồng với thiên nhiên, tận dụng tối đa sinh phẩm, tiêu thụ ít năng lượng và ít phát thải. Đó chính là “cách sống xanh” đang được cổ vũ”.
Gợi ý từ làng Nôm
Trong đề tài Nghiên cứu và đề xuất mô hình Làng nghề - Du lịch và Làng Di sản - Du lịch khu vực đồng bằng sông Hồng nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng nông thôn mới thuộc Chương trình Khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các chuyên gia đã nêu một “nghiên cứu trường hợp” những ý tưởng phát triển du lịch ở một làng truyền thống tiêu biểu là làng Nôm. Làng Nôm (xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm, Hưng Yên) là một trong số không nhiều làng truyền thống còn giữ được cấu trúc và hình thái nguyên gốc của một ngôi làng đã có tuổi gần 400 năm - một mô hình tự quản, khép kín và còn chưa bị đô thị hóa mạnh, môi trường trong lành, mật độ xây dựng thấp. Các thành tố của một làng cổ truyền gần như còn đầy đủ ở làng Nôm: cổng làng, đình, chùa, văn chỉ, nhà thờ họ, ao làng, giếng, cầu đá, nhà kiểu truyền thống… Từ những tài nguyên đó, làng Nôm có đủ điều kiện để xây dựng đồng bộ các sản phẩm du lịch theo mô hình làng di sản - du lịch, lồng ghép mô hình du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng tại nông thôn, phát triển tiềm năng du lịch dựa trên tài nguyên văn hóa làng. Việc phát triển du lịch ở đây sẽ không chỉ có ý nghĩa kinh tế, nâng cao đời sống cộng đồng mà còn có thể bảo vệ những giá trị truyền thống. Du khách đến làng Nôm có thể tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển lâu dài của một ngôi làng truyền thống điển hình của đồng bằng sông Hồng, có thể thăm cảnh quan, trải nghiệm cùng người dân qua những “bộ sản phẩm” du lịch: trải nghiệm văn hóa nghề nông, tìm hiểu di sản kiến trúc, công trình truyền thống, trải nghiệm nhà ở truyền thống và cảnh quan môi trường sinh thái nông thôn, tìm hiểu và thưởng thức những giá trị văn hóa phi vật thể, trải nghiệm thực hành làm đồ lưu niệm của làng nghề truyền thống…
Những gợi ý từ làng Nôm cũng có thể ứng dụng với nhiều làng di sản, làng nghề truyền thống khác ở vùng đồng bằng sông Hồng nói chung. Tuy vậy có thể thấy rõ rất cần sự đầu tư cả về nguồn lực vật chất và trí tuệ để khai thác hiệu quả các giá trị từ làng truyền thống thành sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn, đa dạng, phong phú. Nhưng trước hết cần có góc nhìn và tư duy tươi mới về nguồn tài nguyên tưởng như đã cũ này. Các giá trị văn hóa nhiều mặt của làng di sản và làng nghề truyền thống cần được phân tích và soi chiếu trên nhiều khía cạnh, cần được đề cao và phát huy trong mối tương quan với nhu cầu của thị trường khách du lịch.
