Nơi gắn bó với Phường múa rối cạn Tế Tiêu (xã Mỹ Đức, TP Hà Nội), vẫn vang tiếng đẽo gỗ, dáng hình con rối, là mảnh đất lưu giữ tinh hoa của nghệ thuật truyền thống.
Những ngày “học lại từ đầu”
Về quê “nối nghiệp” gia đình không phải bước đi dễ dàng với một người trẻ. Dù lớn lên giữa tiếng gõ gỗ, dáng rối và những trò diễn của cha ông, Phạm Quang Hữu thừa nhận khi thật sự bước vào thế giới của múa rối, anh gần như phải học lại từ đầu. “Lúc mới về, tôi khá ngợp, vì không biết phải bắt đầu từ đâu”, anh chia sẻ.
Nghề rối được truyền dạy chủ yếu qua kinh nghiệm thực tiễn của các nghệ nhân, không có giáo trình bài bản. Người mới phải quan sát, làm theo và luyện tập trong thời gian dài mới có thể nắm vững kỹ thuật. Những ngày đầu, anh chủ yếu đứng bên sân khấu để xem các nghệ nhân tập luyện, học cách làm con rối, sửa đạo cụ và chuẩn bị cho mỗi buổi biểu diễn.
Mỗi công đoạn của nghề đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn, từ đục gỗ tạo hình, sơn vẽ khuôn mặt rối, may trang phục đến dựng khung sân khấu. Chỉ khi trực tiếp tham gia, anh mới hiểu múa rối không đơn thuần là biểu diễn mà là sự kết hợp tinh tế giữa kỹ năng thủ công, kỹ thuật và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh khó khăn chuyên môn, vấn đề kinh tế cũng là thử thách không nhỏ. Hoạt động của phường rối chủ yếu gắn với lễ hội, sự kiện văn hóa và các chương trình cộng đồng nên nguồn thu không ổn định. Nhiều nghệ nhân phải làm thêm công việc khác để duy trì cuộc sống. “Làm nghệ thuật truyền thống không thể có kết quả ngay lập tức. Thu nhập không cao, nhưng nếu không có người tiếp tục, nghề sẽ dần mai một”, anh chia sẻ. Chính những trải nghiệm ấy giúp anh thấu hiểu hơn nỗ lực bền bỉ của cha và các nghệ nhân trong phường - những người đã âm thầm giữ lửa cho rối cạn Tế Tiêu suốt nhiều năm qua.
Tìm lối đi mới cho rối cạn
Khi đã gắn bó sâu hơn với hoạt động của Phường rối Tế Tiêu, điều khiến anh trăn trở nhiều nhất là làm sao để loại hình này không chỉ tồn tại trong phạm vi làng xã mà có thể tiếp cận với nhiều khán giả hơn.
Một trong những việc đầu tiên anh thực hiện là đưa phường rối lên các nền tảng trực tuyến. Trước đây, hoạt động của phường gần như chỉ được biết đến qua các buổi biểu diễn trực tiếp hoặc thông tin truyền miệng. Anh cùng một số người bạn xây dựng trang mạng xã hội và website riêng, đăng tải hình ảnh, video và thông tin về các buổi diễn. Những kênh này dần trở thành cầu nối giúp phường rối được biết đến rộng rãi hơn, đồng thời tạo cơ hội kết nối với các đơn vị tổ chức sự kiện, trường học và khách du lịch.
Anh cũng thử nghiệm một hướng tiếp cận mới: Phát triển các sản phẩm lưu niệm lấy cảm hứng từ hình tượng con rối. Ban đầu chỉ là vài mẫu thử nhỏ như móc khóa, nam châm hay bưu thiếp in hình nhân vật rối.Về sau, phản hồi tích cực của khách tham quan đã khiến anh thêm vững tin rằng đây là một hướng đi tiềm năng. Từ đó, Quang Hữu xây dựng một thương hiệu nhỏ mang tên “Phường Rối”, chuyên thiết kế và sản xuất các sản phẩm lưu niệm lấy cảm hứng từ nghệ thuật rối Việt Nam như rối mini, móc khóa hay đồ trang trí. Theo anh, những sản phẩm nhỏ gọn, gần gũi này có thể trở thành một cách để công chúng, đặc biệt là giới trẻ và khách du lịch, tiếp cận với nghệ thuật rối dễ dàng hơn.
Quang Hữu còn ấp ủ làm mới các tiết mục biểu diễn của phường. Vẫn giữ tinh thần dân gian truyền thống của rối Tế Tiêu, anh đề xuất thử nghiệm một số tích trò và cách dàn dựng khác để chương trình trở nên sinh động. “Tôi nghĩ điều quan trọng là vẫn phải giữ được hồn cốt của rối truyền thống nhưng cách kể câu chuyện có thể thay đổi để gần gũi hơn với khán giả hiện đại”, anh chia sẻ.
Mặc dù hành trình “khoác áo mới” cho phường rối vẫn đang ở những bước đi đầu tiên. Nhưng đối với anh, việc trở về nối nghiệp không chỉ là tiếp tục một công việc của gia đình mà còn là cách để gìn giữ một phần ký ức văn hóa của làng quê. Thời gian tới, anh cùng các thành viên của Phường rối Tế Tiêu sẽ hoàn thiện các không gian trưng bày, mở triển lãm về nghệ thuật rối, giới thiệu quy trình làm rối và câu chuyện phía sau mỗi tích trò…; đồng thời tìm kiếm, đào tạo thêm những gương mặt trẻ để hình thành một đội hình múa rối kế cận. “Điều tôi mong nhất là sau này khi nhắc đến rối Tế Tiêu, mọi người không chỉ nghĩ đó là một nghề cũ của làng mà là một loại hình nghệ thuật vẫn đang được tiếp nối”, anh nói.
