72 năm đi qua, Trung tâm Đề kháng Him Lam vừa chính thức hoàn thành việc trùng tu, tôn tạo để đón khách tham quan, trải nghiệm, trở thành điểm đến lịch sử ý nghĩa, kết nối mạch nguồn quá khứ hào hùng với sự phát triển tỉnh Điện Biên hôm nay.
Từ những hồi ức chói lọi...
Hòa trong dòng người nườm nượp đổ về di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam để dự lễ công bố hoàn thành trùng tu, tôn tạo hôm ấy (sáng 8/3/2026), có người chiến sĩ Điện Biên năm xưa - ông Vũ Kim Điều - không nén nổi xúc động. Giọng nghẹn ngào, ông khẽ nói: “Mong ước của tôi cùng đồng đội đã thành sự thật, sự thật về một điểm di tích được tôn tạo xứng với tầm vóc, ý nghĩa của trận đánh mở màn vào “cánh cửa thép Him Lam” trong Chiến dịch Điện Biên Phủ”.
Phải đến khi cảm xúc lắng xuống, ông Vũ Kim Điều mới kể lại những tháng ngày cùng đồng đội anh dũng chiến đấu trong trận mở màn chiến dịch. Him Lam, từ ký ức của ông, hiện lên rõ rệt trong hình dạng một trung tâm đề kháng mạnh ở phía Đông Bắc của Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ do thực dân Pháp xây dựng. Tại đây, quân Pháp bố trí hệ thống phòng ngự vững chắc, liên hoàn, có hệ thống hỏa lực mạnh, được coi là “cánh cửa thép” để bảo vệ Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ do tướng Đờ Cát chỉ huy.
Ông Nguyễn Hữu Chấp, chiến sĩ Điện Biên tham gia trận đánh mở màn Him Lam, nhớ lại: “Trung tâm Đề kháng Him Lam được quân Pháp bố trí xây dựng ba cứ điểm nằm trên ba mỏm đồi, hình thành thế chân kiềng vững chắc, có khả năng phòng ngự kiên cố nhất. Cùng với hai trung tâm đề kháng thuộc phân khu Bắc là Độc Lập và Bản Kéo, Him Lam tạo thành bức bình phong vững chắc che chở, bảo vệ cho Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ ngay từ vòng ngoài. Nếu Quân đội nhân dân Việt Nam muốn tiếp cận Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ từ phía Đông Bắc, thì bắt buộc phải vượt qua được cánh cửa này”.
“Tại Him Lam, đúng 17 giờ 5 phút ngày 13/3/1954, sau hiệu lệnh của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, 40 khẩu pháo cỡ nòng từ 75 đến 120 ly đồng loạt nhả đạn vào các vị trí quân Pháp đóng giữ tại cứ điểm Him Lam. Bên trong các lô-cốt tại cứ điểm Him Lam, quân địch gục xuống, người bị thương la liệt. Tất cả đều kinh ngạc và tự hỏi không biết Việt Minh lấy ở đâu ra nhiều pháo đến thế, có thể bắn mạnh đến thế. Lô-cốt, đường hào nối tiếp nhau bị đè bẹp, chôn vùi người và vũ khí… Cứ như thế, trận đánh kéo dài đến 23 giờ 30 phút đêm 13/3 mới kết thúc. Chiến thắng thuộc về quân đội ta, nhưng trong trận chiến mở màn Him Lam ấy, tiểu đội trưởng Phan Đình Giót đã hy sinh sau khi lao mình vào lỗ châu mai để tạo thời cơ cho đồng đội xung phong. Trận đánh mở màn thành công với kết quả, Đại đoàn 312 đã làm chủ hoàn toàn Trung tâm Đề kháng Him Lam, tiếp thêm khí thế cho quân ta tiếp tục chiến đấu”, “người lính già đầu bạc” nối dài mạch hồi tưởng.
... Đến những giá trị tiếp nối hôm nay
Thời gian trôi đi, dù đã qua nhiều nỗ lực giữ gìn và phục dựng nhưng di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam vẫn… thưa vắng người thăm. Mãi tới cuối năm 2025, khi Dự án bảo tồn, tôn tạo di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam giai đoạn II được triển khai thì các hạng mục mới thật sự được đẩy mạnh. Cũng nhờ đó, các bức phù điêu, bảng/biển ghi dấu tích chiến thắng của quân đội ta tại ba cứ điểm ở Him Lam có thêm một lần được sửa sang trang trọng; đường hào và các lô-cốt cũng được tu sửa gọn gàng.
Điểm nhấn của dự án trùng tu, tôn tạo giai đoạn II Trung tâm Đề kháng Him Lam là bức phù điêu tái hiện khí thế chiến đấu hào hùng của trận đánh Him Lam, có diện tích 460 m2, chiều dài 45m, chiều cao 8,9m, được chế tác từ đá tự nhiên. Cùng với đó là hệ thống nhà dâng hương, cảnh quan khuôn viên, hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ tham quan, nghiên cứu và giáo dục truyền thống được xây dựng đồng bộ đã tạo thêm diện mạo mới cho di tích; đồng thời thỏa niềm ước nguyện tri ân của các thế hệ chiến sĩ, nhân dân và du khách khi về Điện Biên tìm hiểu lịch sử trận chiến oai hùng của thế hệ cha anh.
Vui mừng tiếp nhận quản lý, khai thác và bảo vệ di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam, ông Trần Hải Hà, quyền Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên chia sẻ thêm: Với ý nghĩa đặc biệt trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam cùng với các điểm di tích khác thuộc Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ đã được trùng tu, tôn tạo, nhằm lưu giữ chứng tích lịch sử, để các thế hệ hôm nay và mai sau hiểu thêm tinh thần yêu nước, ý chí quật cường, nghệ thuật quân sự tài tình, sự hy sinh gian khổ, tinh thần quyết chiến, quyết thắng của ông cha ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Năm 2006, dịp kỷ niệm 55 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, di tích Trung tâm Đề kháng Him Lam đã được đầu tư, tôn tạo một số hạng mục, gồm: hầm, hào, lô-cốt... tái hiện những nét cơ bản cảnh quan lịch sử, hình ảnh chiến trường xưa tại “cánh cửa thép Him Lam”. Nhưng sau đó, do khó khăn về kinh phí nên các hạng mục chỉnh trang, cải tạo đường lên các cứ điểm đành tạm dừng. Mãi tới năm 2025, công tác trùng tu, tôn tạo Trung tâm Đề kháng Him Lam mới tiếp tục được triển khai (gọi là giai đoạn II), gồm các hạng mục chính: Bức phù điêu, nhà dâng hương, chỉnh trang và cải tạo đường dẫn lên ba cứ điểm; cây hương tại lô-cốt nơi anh hùng Phan Đình Giót hy sinh; hệ thống vườn hoa cây xanh; hệ thống điện, thoát nước đồng bộ hoàn chỉnh. Các hạng mục được tôn tạo phù hợp với không gian lịch sử, góp phần tôn vinh giá trị và tầm vóc quốc tế của Chiến thắng Điện Biên Phủ, đồng thời phục vụ hiệu quả công tác nghiên cứu, tham quan và giáo dục truyền thống.
“Việc tiếp nhận thêm điểm di tích Him Lam vừa hoàn thành trùng tu, tôn tạo để đưa vào khai thác, phục vụ nhân dân, du khách tham quan, trải nghiệm vừa là niềm vui và cũng là trọng trách mà mỗi cán bộ ngành văn hóa đều phải dốc tâm, dốc sức thực hiện. Chúng tôi nguyện đem hết tâm sức quản lý, bảo vệ và cải tạo cảnh quan cho di tích, để mỗi người về thăm đều hiểu thêm về lịch sử, về những gương hy sinh anh dũng của thế hệ cha anh, cho mảnh đất Điện Biên hôm nay”- ông Trần Hải Hà khẳng định.
Khi được khai thác đồng bộ trong tuyến du lịch lịch sử Điện Biên, Trung tâm Đề kháng Him Lam sẽ là điểm đến ý nghĩa, giúp người dân và du khách hiểu thêm về nghệ thuật quân sự, tinh thần chiến đấu của quân và dân ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Qua đó, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch, thu hút du khách và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Điện Biên… ■
Để phục vụ khách tham quan được thuận lợi, hiệu quả, hiện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên đã xây dựng tuyến theo diễn biến Chiến dịch Điện Biên Phủ. Theo đó, Trung tâm Đề kháng Him Lam được đưa thành điểm khởi đầu của tuyến tham quan lịch sử, bắt đầu từ trận đánh mở màn Him Lam sau đó đến các điểm di tích khác và kết thúc tại Trung tâm Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Hành trình này giúp du khách có cái nhìn liền mạch về diễn biến chiến dịch, từ trận đánh đầu tiên đến thắng lợi cuối cùng.
