“Phù thủy” của nghệ thuật chạm khảm
Nhắc đến khảm trai, người ta thường nghĩ ngay đến làng Chuyên Mỹ. Nép mình bên dòng sông Nhuệ hiền hòa, Chuyên Mỹ là một trong những làng nghề truyền thống nổi tiếng nhất ở “thủ phủ” làng nghề Thủ đô - địa bàn huyện Phú Xuyên và Thường Tín (cũ). Điểm trưng bày và giới thiệu sản phẩm được tạo dựng ở địa thế đẹp, du khách trong nước và quốc tế đến tham quan thường xuyên, tạo thêm sinh khí cho làng nghề đang phát triển bền vững.
Sau khi tham quan Điểm trưng bày và giới thiệu sản phẩm, khách có thể tỏa vào các con ngõ, đến thăm các nghệ nhân vẫn đang cần mẫn làm việc. Ngôi nhà của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đức Biết trông ra cánh đồng màu mỡ. Ông và các người thợ chăm chỉ, đã biến những mảnh vỏ trai, ốc ánh lên sắc màu của trời mây, non nước, cây cỏ hay các tích truyện dân gian. Chúng tôi được ông dẫn tham quan các gian trưng bày được chiêm ngưỡng và nghe thuyết minh về hàng chục tác phẩm tuyệt đẹp.
Sinh ra trong gia đình yêu nghề truyền thống, ông nội và bố đẻ đều là nghệ nhân nên từ nhỏ nghệ nhân Nguyễn Đức Biết đã biết dùng đôi bàn tay khéo léo của mình để làm nên những sản phẩm mà người lớn phải nể phục. Thời trẻ ông Biết đã chinh phục nhiều cuộc thi của tỉnh Hà Tây (cũ), trong đó đạt giải “Tuổi trẻ sáng tạo” năm 1995, với tác phẩm “Bộ bình phong sáu tấm”. Đây thực chất là tác phẩm khảm miêu tả cảnh trong truyện Kiều, được làm công phu và giàu sức gợi. Trong nhiều Festival làng nghề, ông đều đạt danh hiệu “Bàn tay vàng”, sản phẩm được trưng bày ở nhiều triển lãm lớn tại miền bắc.
Ông Biết bảo, nhờ không gian xanh và vẻ đẹp trữ tình của làng quê, người thợ được tiếp thêm cảm hứng sáng tạo, làm việc, từ đó sinh ra các sản phẩm thủ công mỹ nghệ đạt đến độ tinh mỹ. Nghệ nhân Biết chia sẻ: “Tiếp thu tay nghề từ cha ông, người dân ngày càng khéo léo trong việc mài mỏng trai, ốc, sử dụng cưa, giũa và dao tách để làm sản phẩm như tủ chè, sập gụ, tràng kỷ, khay, hộp khảm, tranh khảm...”.
Là người dám nghĩ, dám làm, ông Biết không sản xuất các sản phẩm thông thường, mà chọn lối đi khó hơn, tạo ra những bức tranh khảm “bán chậm”. Đó là loại tranh chữ, phong cảnh, câu đối cỡ lớn tốn nhiều thời gian và công sức của nghệ nhân nhưng kén khách mua. Tác phẩm tiêu biểu của ông Biết phải kể đến bức “Thiên đô chiếu”, được khảm theo lối chữ Hán cổ, có giá hơn 300 triệu đồng; bức “Hành trình định đô”, kể câu chuyện vua Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La định đô, đổi tên là Thăng Long, gợi không khí tráng lệ, lạc quan. Rồi bức “Vinh quy bái tổ” gửi gắm một quan niệm sâu sắc của người Việt: thành công càng lớn, càng phải nhớ đến những người đã sinh thành, dạy dỗ mình và quê hương đã nuôi dưỡng mình... “Là nghệ nhân, tôi nghĩ mình phải có ý thức tìm tòi, sáng tạo và chỉ có sáng tạo không ngừng mới tạo ra những dòng sản phẩm độc đáo, đáp ứng thị hiếu ngày càng cao của thị trường”, ông Biết chia sẻ.
Ở Chuyên Mỹ, các nghệ nhân cao niên như cụ Nguyễn Bá Trình, Nguyễn Văn Nhiên, Trần Bá Chuyển, Nguyễn Văn Mỹ... được mệnh danh là “phù thủy” của nghệ thuật chạm khảm, phối màu, đã dạy nghề cho con cháu cũng như rất nhiều nghệ nhân sau này. Bởi thế, nhiều người dù mới chỉ làm nghề chục năm, đã có thể tạo tác những sản phẩm độc đáo cho riêng mình. Đến nay, làng nghề có 20 nghệ nhân được công nhận, cùng hàng chục thợ giỏi kỹ năng khảm trai, tạo ra những sản phẩm nổi tiếng khắp trong nam, ngoài bắc. Trong đó phải kể đến các nghệ nhân: Nguyễn Văn Nhiên, Trần Bá Chuyển, Nguyễn Thị Vui, Trần Bá Năm, Trần Bá Dinh... Ngày xưa, những chiếc khay khảm trai được đặt trên sập khảm trai là biểu tượng cho sự sang trọng, chỉ những người giàu có và các nhà nho mới có.
Thâm niên làm nghề hơn 40 năm, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Dũng, sinh ra trong gia đình năm đời làm nghề khảm trai, sở hữu “bàn tay vàng” nên thông thạo từ các khâu như vẽ mẫu, cưa lọng, đục, tách cho đến khâu mài cẩn. Ông Dũng chia sẻ: “Trước thời đại công nghiệp, sản phẩm thủ công mỹ nghệ bị co cụm, thậm chí nhiều làng nghề bị mai một. Đứng trước bài toán sinh tử, chúng tôi phải không ngừng sáng tạo, làm ra những sản phẩm, với những chi tiết độc đáo, máy móc không thể thay thế được”.
Mới đây, tại Hội thi sản phẩm làng nghề và tôn vinh nghệ nhân thành phố Hà Nội lần thứ nhất năm 2026, ông Nguyễn Văn Dũng đã giành Giải đặc biệt với tác phẩm “Hộp khảm Bách Nhi”. Tác phẩm này xuất phát từ mong muốn gìn giữ kỹ thuật, hình ảnh và những câu chuyện văn hóa truyền thống. Giải thưởng là sự ghi nhận rất đáng quý, nhưng cũng từ đó, ông sẽ phải sáng tạo nhiều hơn nữa để tạo ra giá trị chung cho làng nghề.
Tôn vinh nghề cha ông
Cuốn Ngọc bảo cổ truyền cùng tư liệu lịch sử của làng ghi: Cụ Trương Công Thành đã dạy nghề cho cư dân vùng chiêm trũng từ khoảng năm 1050, gồm các thôn Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung và Bối Khê. Qua bao biến thiên lịch sử, kỹ nghệ chế tác từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc vẫn được trao truyền, bồi đắp, trở thành nét tinh hoa trong kho tàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam.
Suốt nhiều năm, nguyên liệu như vỏ ốc, vỏ trai được nhập từ Singapore, Indonesia... với giá hơn 10 triệu đồng mỗi cân, nhưng trước khi đưa vào sản xuất, các nguyên liệu này vẫn được đem ra lọc bỏ phần “rác”. Những loại ốc xà cừ đỏ, trai ngọc môi vàng hay trai cánh là nguyên liệu quý hiếm có độ cứng, độ sáng và ánh sắc riêng đã góp phần tạo nên giá trị của từng tác phẩm.
Tất nhiên, nguyên liệu quý hiếm thì một số làng nghề có thể mua được. Nhưng điều làm nên sự khác biệt của khảm Chuyên Mỹ nằm ở kỹ thuật, trình độ thẩm mỹ cũng như sự nỗ lực, dấn thân, tạo dựng thương hiệu làng nghề, lan tỏa tiếng thơm nghề truyền thống cha ông để lại. Độ tinh xảo của tác phẩm không chỉ nằm ở những đường cưa nhỏ, những mảnh ốc xà cừ được cấn phẳng, khít trên mặt gỗ, mà còn ở cách nghệ nhân dùng sắc độ tự nhiên của vỏ trai, ốc để tạo hình, tạo ánh sáng, diễn tả phong cảnh và nhất là truyền thần cho mỗi chân dung.
Để mỗi tác phẩm có chiều sâu, mỗi nghệ nhân luôn trang bị cho mình kiến thức về hội họa. Chỉ con mắt hội họa mới có thể giúp những bức tranh mang chiều sâu văn hóa. Từ mỗi hình tượng hoa lá, chim muông, phong cảnh, sinh hoạt đời thường hay tích truyện truyền thống, đều phản ánh quan niệm thẩm mỹ, đời sống tinh thần và khát vọng về sự bình an, sung túc của người Việt. Nghệ nhân Nguyễn Bá Năm cho hay: “Qua mỗi sản phẩm, chúng tôi luôn hướng đến kể câu chuyện về văn hóa dân tộc bằng ngôn ngữ của chất liệu và đường nét”.
Địa phương có 16/16 thôn đều làm nghề truyền thống. Trong đó, làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ vinh dự được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận và đưa vào mạng lưới thủ công toàn cầu. Để phát huy danh hiệu này, chính quyền xã luôn coi việc đồng hành, hỗ trợ và vinh danh nghệ nhân, nâng cao năng lực sản xuất, gắn phát triển kinh tế với bảo tồn di sản”.
Ông Vũ Văn Hữu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chuyên Mỹ.
Yêu nghề, giỏi nghề, nhưng người làng Chuyên Mỹ cũng không khỏi những tâm tư, bởi hàng công nghiệp ngày càng phổ biến. Cho nên, họ vẫn đang từng ngày, từng giờ tìm cách nâng cao giá trị của những đôi tay tài hoa. Ông Vũ Văn Đình, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp dịch vụ tổng hợp xã Chuyên Mỹ, kiến nghị: “Để phát triển các cơ sở sản xuất gia đình, truyền nghề cho lớp trẻ và góp phần đưa sản phẩm thủ công Việt Nam đến với thị trường trong nước, quốc tế, người dân vẫn cần hỗ trợ, phát triển Điểm trưng bày và giới thiệu sản phẩm làng nghề”.
Xã Chuyên Mỹ vừa tổ chức thành công Lễ hội Vinh danh làng nghề lần thứ hai và Tuần Văn hóa, Du lịch, Thương mại làng nghề năm 2026. Tại Lễ hội, các sản phẩm khảm trai được du khách trong nước và quốc tế đánh giá cao. Song điều người dân muốn hướng tới, là sự chung tay đoàn kết, phối hợp nhịp nhàng để tiếp tục đưa di sản làng nghề vươn xa hơn nữa.
