Điểu Xia với những giấc mơ Bom Bo

Từ bán ché sang bán rượu

Học xong phổ thông, Xia lên Thành phố Hồ Chí Minh học đại học. Mỗi tháng, bà ngoại cho cô đúng 500 nghìn đồng giữa thành phố đắt đỏ. Nhưng, đó cũng là tất cả những gì bà có thể cho rồi.

Xia bước chân ra từ vùng đất nổi tiếng bởi tinh thần anh dũng, vùng đất đầy những huyền tích thần linh và văn hóa độc đáo. Nhưng những thứ đó chỉ ở trong buôn làng, người ngoài không biết. “Mình phải tự cứu mình chứ không thể để cuộc sống khó khăn hoài như thế”, Xia bảo. Cô bắt đầu bằng việc tìm mối bán gốm ở Bình Dương, mua tố ché mang về bán cho bà con làm rượu cần.

“Bán được một năm thì mình thấy đấy không phải cách lâu dài”, Xia kể, “Lúc ấy mình mới nghĩ buôn làng mình có bao nhiêu thứ hay như thế, có truyền thống văn hóa như thế, liệu có làm thương mại được không?”. Vậy là Xia bắt đầu với chính rượu cần của sóc Bom Bo: “Nhiều nơi ở Tây Nguyên họ bán rượu cần, chả nhẽ mình chỉ đi bán mỗi ché”.

Tháng 8/2010, cô tốt nghiệp. Tháng 10, Xia chính thức bày tỏ ý định “đi bán rượu” với gia đình. Già làng Điểu Lên đồng ý. Chính già, những năm đó, vẫn đang miệt mài với hàng chục lá đơn, kiến nghị để xin đổi lại tên Bom Bo mà trong quá trình thay đổi hành chính, người ta đã đổi thành “Thôn 1”. Già bảo “mất tên Bom Bo, sau này người ta quên một thời lịch sử thì sao?”. Mãi tới năm 2012, cái tên Bom Bo mới được trả về cho người Bom Bo.

Đó cũng là thời điểm mà người ta thấy rõ sự va đập văn hóa giữa truyền thống và hiện đại ở Bom Bo. Người S’tiêng truyền nghề nấu rượu và nghề dệt cho con gái, nghề đan gùi và nghề rèn cho con trai. Nhưng nghề rèn của người S’tiêng đang gần như biến mất. Nghề đan gùi cũng ngày một hiếm, chiếc gùi đan tay khó cạnh tranh về tính thông dụng với các sản phẩm nhựa. Còn rượu cần và dệt chỉ tồn tại lần hồi trong từng nhà. Lớp trẻ ra ngoài bay nhảy, người cao tuổi đành buông tay dần.

Già Điểu Lên đã đóng góp nhiều ý kiến chuyên môn cho dự án xây dựng Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo, trong đó trực tiếp phác thảo ý tưởng và giám sát việc chế tác chiếc cối giã gạo tập thể bằng thân gỗ sao cổ thụ trưng bày ở khu bảo tồn. Già cũng vận động thành lập tổ hợp tác dệt thổ cẩm sóc Bom Bo, tổ nấu rượu, đội văn nghệ. Nhưng để hiện thực hóa rộng rãi việc bảo tồn, truyền bá văn hóa S’tiêng, thì phải đến thế hệ Điểu Xia.

Tháng 11/2010, bà ngoại cho Xia 5 triệu đồng để khởi nghiệp. Ngay hôm sau, hai mẹ con Xia chở nhau đi đặt 50 cái ché đầu tiên. Số tiền mua tố ché đã gần hết số tiền bà ngoại cho. Đó là lần đầu tiên Xia làm rượu bán với số lượng lớn. Chẳng có ai hướng dẫn, cả nhà Xia cũng chưa có khái niệm gì về đầu ra. Cô chỉ nghĩ cứ làm đi, rồi bà con sẽ đến mua: “Mọi năm vẫn có người vào nhà mình hỏi mua rượu nên mình cũng tin là sẽ có khách hàng như thế”.

Suốt thời gian chờ ủ rượu, Xia tranh thủ đi quảng cáo, gặp ai cô cũng bảo: “Nhà tôi đang làm rượu cần, anh chị Tết có cần thì qua lấy giùm”. Đợt Tết năm đó, 50 bình rượu bán hết sạch. Chẳng biết do cô chịu khó đi truyền miệng, hay người ta vốn đã biết đến rượu cần của nhà già Điểu Lên. “Mà đa số là người Kinh tới mua, họ nghe nói nhà bán rượu liền tìm tới”, lượng khách ngoài thôn làm Xia bất ngờ.

Ra Giêng, Điểu Xia bắt tay làm luôn mẻ mới với 100 bình. Kể từ đó, rượu nhà Điểu Xia thành thương hiệu. Cô đăng ký tên “Rượu cần Điểu Lên sóc Bom Bo”.

Băn khoăn của Điểu Xia

Để làm men rượu cần ngọt, người S’tiêng vào rừng chặt đẽo lấy vỏ cây K’rai đăng và lá cây Ler. Hai loại nguyên liệu được phơi khô, băm nhỏ và giã nhỏ thành bột mịn. Sau đó trộn với bột gạo ngâm mềm, xay nhuyễn và nắm thành viên với kích thước nắm vừa lòng bàn tay. Phải có đủ hai loại men mới khiến cho rượu cần người S’tiêng vừa có vị ngon ngọt, đồng thời lại vừa có hương thơm đặc trưng.

Để nấu cơm rượu, người S’tiêng dùng lá cây Moi hoặc lá cây K’rai đăng trộn với gạo. Sau khi đã được trộn đều với men, cơm rượu được cho vào ché, dùng lá chuối khô nén chặt và bịt kín miệng ché. Thời gian ủ rượu cần ngọt tối thiểu là 20 ngày, nhưng nếu rượu được ủ lâu ngày hơn sẽ càng làm cho ché rượu cần ngon hơn, “Để tới một năm thì không còn là rượu mà đã thành thuốc”. Nhà Xia thường ủ ba tháng mới bán. Xia bảo làm ở gia đình mình uống thì có nhiều cái ước chừng, nhưng bán ra thị trường thì phải chuẩn hóa hết. Mỗi bình ủ ngày nào, bao giờ xuất được đều có ghi chú rõ ràng ở nắp bình, bảo đảm quy trình và nguyên liệu.

Xia không có đủ kho chứa men, nên cô chỉ có thể mua men cách năm. “Đấy sẽ là vấn đề, vì mình đủ men rồi thì không mua vỏ cây nữa, bà con sẽ không trồng nữa, vài năm sau hết men mình sẽ không còn cây mà mua”, Xia băn khoăn. Đa phần bà con người S’tiêng đều tích trữ men nhiều năm và có nghĩa là sẽ có một khoảng trống vài năm, đủ để loài cây này có thể biến mất trong những mảnh vườn. “Để khỏi lo lắng thì mình cần khoanh vùng trồng nguyên liệu cho rượu cần”, Xia bày ra giải pháp. Cây K’rai đăng phải trồng trên 5 năm mới có thể cho vỏ cây làm men. Cô cũng đã tự trồng một ít cây trong vườn, nhưng số cây đó chẳng thấm vào đâu so nhu cầu thực tế.

Rượu cần của nhà Điểu Xia vẫn chưa có các đại lý ở ngoài thôn. Khách đến tìm rượu cần Bom Bo chủ yếu qua truyền miệng, và một số ít tới khu trưng bày của Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo. Xia vẫn ký gửi ở đó một ít sản phẩm: “Cả năm có vài đoàn khách vào khu bảo tồn, nên không bán được mấy”.

Hiện xưởng của cô chỉ có thể chứa tối đa 100 bình rượu một lúc. Cô bảo sắp tới sẽ mở rộng mặt bằng, quy mô có thể tới 3.000 bình. Nhưng cô cũng “bỏ ngỏ”: “Sợ đầu ra không có mà mình mở rộng quy mô thì cũng khó”.

Điểu Xia thậm chí còn chưa nghĩ đến việc livestream bán sản phẩm như rất nhiều mặt hàng nông sản đang làm. Hiện tại cô vẫn là một viên chức nhà nước. “Mấy năm trước mình làm Hội phụ nữ, cũng tiện kêu gọi chị em tham gia các hoạt động bảo tồn văn hóa. Bây giờ chuyển vị trí công tác, nên cũng khó”, Xia tâm sự.

Trong hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Phước (cũ), cơ sở sản xuất rượu cần Điểu Xia được nhận định như một cách điển hình để giữ một di sản vẫn sống và phát triển trong cộng đồng.

Già Điểu Lên đã yếu, những phần việc xã hội, như Xia bảo, già đã giao hẳn lại cho con cháu. Ngôi nhà của Điểu Xia hiện gần như một khu trưng bày các sản phẩm thủ công của người S’tiêng. Một vài tấm vải, một vài chiếc gùi đan, những tố ché rượu cần chờ người đến lấy.

Ngược về thời chống Mỹ, năm 1967, già làng Điểu Lên vẫn gây dựng được một đội văn nghệ. Đánh giặc thì đánh giặc, người S’tiêng vẫn dành cho mình những không gian để sống.

Điểu Xia nói: Chỉ mong có lúc được mang hết những điều cô đã học, đã ấp ủ ra để sử dụng rộng rãi hơn. Như việc nếu như được quy hoạch một vùng trồng bông, cô có thể làm lại được vải thổ cẩm đặc trưng người S’tiêng. Nếu có vùng trồng K’rai đăng, cô không còn phải băn khoăn mùa này mùa kia liệu có còn men rượu.

Xia gọi cách của mình là “xoay các nghề”. Bán rượu cần đang cho lãi cao nhất. Kinh tế là một phần quan trọng, nhưng mang được văn hóa buôn làng đi xa hơn cũng quan trọng không kém. “Vừa bảo tồn được văn hóa buôn làng, vừa có thể thương mại được thì tốt mà”, Xia bảo.

Tư duy thương mại hóa các sản phẩm và dịch vụ sáng tạo gắn liền với bản sắc văn hóa, điều mà bây giờ người ta vẫn gán vào cho hàm nghĩa về công nghiệp văn hóa, thì Điểu Xia đúc kết bằng mấy lời ngắn gọn như vậy.