Anh là Nguyễn Minh Thái, người quê ở Hà Nam. Thái cao lớn. Mắt hổ, lông mày rậm. Năm 1972 Thái lên đường nhập ngũ, chiến đấu trên ba chiến trường và được phong quân hàm thượng úy. Trước khi sang Đức, Thái là anh lính trận, lì lợm, bản lĩnh và không từ chối bất cứ nhiệm vụ nào. Năm 1988, Thái trút bỏ quân phục, đi xuất khẩu lao động làm Thợ khách. Kỷ niệm quân ngũ được anh đưa vào thi ca. Ngày đi làm, tối viết. Thơ anh đăng trên tờ tin của Đại sứ quán Việt Nam tại Đức, rồi bay về quê hương in trên tuyển thơ Viết ở chiến trường và Tạp chí Văn nghệ quân đội. Nhưng Thái nổi tiếng lại không phải vì những điều nói trên.
Rô-bin-sơn trên nước Đức
Tại vùng Thái ở có một ngôi nhà cổ của một dòng họ làm nghề rèn gần nghìn năm nay. Trong cuộc chiến “ba mươi năm” giữa Phổ và Pháp, ngôi nhà này bị cháy, và dòng họ đã dựng lại ngôi nhà để tiếp tục làm nghề. Năm 1965 ngôi nhà đã đổ sạt. Người ta quyết định bán nó cho ai có khả năng tôn tạo. Luật pháp Đức quy định rất ngặt nghèo rằng, những ngôi nhà cổ buộc phải phục chế như cũ ở mặt tiền. Vì thế nhiều người Đức đến định mua đều ngán ngẩm lắc đầu bỏ đi vì chi phí quá lớn.
Thái tìm tới và suy nghĩ: “Nhiều ngôi nhà cổ của người Việt ở quê hương đang được người nước ngoài tôn tạo, mình ở đây ăn nhờ ở đợ họ, sao không tôn tạo lại nhà cổ này? Nhất là khi làm được, nó cũng giúp mình sống ổn định”. Nghĩ thế, anh quyết định dồn hết tiền hơn sáu năm buôn bán mua ngôi nhà.
Những bức ảnh lưu trữ ở bảo tàng thành phố giúp Thái định ra kế hoạch bảo tồn bảo tàng. Thái kể: “Đi chợ về, bất kể mưa gió, em dọn dẹp, đổ đi hàng trăm mét khối đất, đá gạch cũ nát, than xỉ lò rèn, sắt thép cũ, trả lại không gian để thi công”. Những người Đức thấy một người Việt lầm lũi buôn bán, lầm lũi một mình trong ngôi nhà hoang ấy bao nhiêu tháng trời, quyết tôn tạo ngôi nhà lịch sử của thành phố, họ rất ngạc nhiên và khâm phục, ví anh như Rô-bin-sơn ngay giữa trung tâm thành phố mà không ai dám bỏ tiền tôn tạo ấy.
Kiến tha lâu đầy tổ
Cuối 1995, Thái đón vợ và hai con nhỏ sang. Từ đó người Đức quanh đó thấy một đôi vợ chồng Việt ngày đi bán hàng, chiều tối về lại dọn dẹp mảnh đất tới khuya. Họ đã mua về hàng trăm tấn vật liệu cũ từ đá, gạch và những xà gồ sồi đã thấm thời gian, phù hợp với ngôi nhà tôn tạo của họ. Thái mua rẻ rồi gia công lại hơn 64 cửa lớn nhỏ. Hàng chục phiến đá cổ cũng mang về lát hiên cũ phù hợp với tấm ảnh mà bảo tàng lưu giữ. Cửa chính của ngôi nhà thông ra phố bằng gỗ sồi nêm sắt được vít tán bằng tay, gần đúng như cái cửa ở tấm hình xưa được tìm thấy ở một tiệm bán đồ cũ. Cả hai cột sắt cổ từ thế kỷ 17, mỗi cột nặng hơn nửa tấn Thái cũng thuê cẩu về để đỡ mái hiên sau. Thái cũng nhận từ thành phố tiền hỗ trợ mái ngói, đúng loại ngói cổ mà ngôi nhà xưa từng lợp. Tổng cộng từ khi bắt tay vào chặt cây đào đất tới khi phục chế xong ngôi nhà, chiếc giếng vuông đá cổ 400 năm và bệ lò rèn cũ là 18 năm trời ròng rã.
Bạn hãy hình dung tại trung tâm thành phố có một ngôi nhà Fachwerk đặc Đức, hai tầng, mái ngói cổ, khung gỗ sậm đen giằng nhau thành bức tường nhà cổ. Nhà chính rộng 200 mét vuông, 24 mét ngang, sâu vào gần 8 mét. Nhà phụ chiều ngang 20 mét, sâu 30 mét. Khu nhà nằm giữa trung tâm, chếch bên kia là tòa nhà Thị chính, lý tưởng cho triển khai cửa hàng kinh doanh. Và, trên tường nhà phía trước được gắn biển bảo tồn của bang Sachsen-Anhalt, ghi rõ: Ngôi nhà lịch sử này được xây dựng lại từ 1646 sau trận cháy của cuộc chiến Ba mươi năm sử dụng tới năm 1965…
Ngôi nhà cổ đã trở thành một trong bốn niềm tự hào của người Đức, thành điểm du lịch thuộc bang Sachsen - Anhalt, được chụp lại ảnh, in nổi bật trên trang bìa Cuốn sách Lịch sử Hoetensleben. Thống đốc bang cũng gửi lời khen ngợi tới Người thợ khách và gia đình Thái được nhắc tới nhiều lần trong các cuộc báo cáo về lịch sử của thành phố. Năm 2009, vì đóng góp cho sự hòa nhập của những người Việt Nam trên nước Đức, tham gia những phong trào hướng về quê hương, chàng Thợ khách nguyên cựu binh Nguyễn Minh Thái được vinh dự là đại diện trong số 40 anh chị em Việt kiều tại Đức về tham dự Hội nghị Việt kiều đầu tiên ở Việt Nam.
Bí quyết là sự tôn trọng văn hóa bản địa
“Mình ăn ở với dân chúng ở đây, hơn hai mươi năm họ coi mình như con cái họ. Con người ta trên đất lạ, nếu không tôn trọng văn hóa bản địa, thì sao được dân chúng tôn trọng thương yêu giúp đỡ...”. Thái tâm sự với tôi. Anh cho tôi xem những tượng đồng nặng trình trịch, vành bánh xe ngựa cổ, những chiếc móng sắt ngựa từng đóng lên chân các chú ngựa của nhiều đời vua Phổ và mớ tiền giấy cũ từ cách đây hai trăm năm tìm thấy trong hầm, cả chiếc bệ gỗ sồi trơ lõi và chiếc đe, nặng nửa tấn từ 1631 ở giữa xưởng rèn. Lại chiếc bằng của Thống đốc Brandenburg ký từ tháng 7-1897 tặng chủ nhà lò rèn nhân sinh nhật Hoàng đế Wilhelm I. Những bức ảnh ố vàng chụp gia đình chủ cũ, xà tích ngựa da nhồi rơm. Bên tường khác, tôi nhìn thấy những tấm ảnh mới chụp năm 2008, cắt ra trên nhiều trang báo Sachsen - Anhalt viết về vợ chồng Thái, tuyên dương công sức bảo tàng văn hóa cổ của Đức.
***
Tết năm nay tôi lại trở lại Hoetensleben.
Cô con gái Nguyễn Thị Phương Hoa bé xíu ngày nào nay đã tốt nghiệp Trường đại học Tổng hợp Mardeburg, trở thành chuyên gia thuộc một Cơ quan kiểm toán quốc tế ở Franfurt Mai. Cậu con trai thứ hai, Nguyễn Minh Đức, 24 tuổi cũng đã tốt nghiệp Trường tổng hợp Mardeburg và sẽ học tiếp cao học. Cậu còn là một trong những tuyển thủ bóng bàn giỏi nhất của thành phố, được in ảnh trong cuốn lịch sử 125 năm Hoetensleben vừa xuất bản 2011.
Dẫn tôi ra vườn sau, Thái chỉ cho tôi cả hồ nuôi cá, một nhà kính 40 m2 đủ cung cấp bốn vụ rau xanh cho cả nhà và tặng bè bạn Việt Nam mỗi khi họ ghé qua.
Nguyễn Minh Thái khiêm tốn nói với tôi: Ở đâu cũng vậy, tôi vẫn là một người lính. Một người lính phải hiểu rõ người, hiểu rõ mình, thì trăm trận đánh trăm trận thắng...