Thăng trầm nghề nuôi cá tra

Trong khoảng thời gian từ cuối 2010 đến đầu năm 2011, giá cá tra nguyên liệu liên tục tăng, giúp người nuôi phấn khởi sau thời gian dài bị thua lỗ. Cứ ngỡ nghề cá sẽ trở lại thời hoàng kim, nhưng giữa tháng 5-2011 đến nay giá cá đảo chiều giảm mạnh, người nuôi khó tiếp cận nguồn vốn từ ngân hàng, chi phí đầu vào tăng đẩy hàng loạt hộ nuôi cá tra 'treo' ao và nguy cơ đứng bên bờ vực phá sản. Ðể nghề nuôi cá tra phát triển bền vững, cần có chiến lược phát triển phù hợp và sự chung tay của 'bốn nhà': Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nông.

Nối tiếp những đợt tăng giá liên tục, những ngày đầu tháng 3 năm nay, giá cá tra nguyên liệu tăng vọt từ 26 nghìn đồng/kg lên 28.500 đồng/kg. Với đà tăng đó, nhiều chuyên gia dự đoán giá cá sẽ tiếp tục tăng trên 30 nghìn đồng/kg. Thế nhưng, từ những ngày đầu tháng 5 đến nay, các thương lái thu mua cá tra thịt trắng, loại từ 0,7 đến 1 kg/con tại ao chỉ còn 24.000 đồng/kg, giảm hơn 2.000 đồng/kg so với các tuần trước đó và hiện nay đang tiếp tục giảm. Trong khi đó, lượng cá tra dự kiến thu hoạch trong năm toàn vùng gần một triệu tấn, cá đến lứa thu hoạch khoảng 1 kg/con tồn đọng nhiều do doanh nghiệp (DN) mua cầm chừng, nhà máy chỉ hoạt động khoảng 30-40 % công suất, làm cho lượng cá tra ngày càng ứ đọng.

Những thông tin vừa nêu chỉ mang tính thời điểm, bởi trên tổng thể, người nuôi cá tra ở khu vực ÐBSCL gặp nhiều khó khăn đeo đuổi. Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh ÐBSCL, những tháng qua, dù giá cá tra tăng và người nuôi có lãi, nhưng từ đầu năm đến nay, diện tích nuôi cá tại các tỉnh thành trong khu vực lại giảm. Cụ thể, đến thời điểm này tỉnh Ðồng Tháp mới thả được khoảng 900 ha cá tra, giảm khoảng 200 ha so với cùng kỳ năm ngoái; Vĩnh Long đang thả nuôi là 279 ha, giảm 31 ha so cùng kỳ; TP Cần Thơ mới thả nuôi 176 ha, chỉ bằng một nửa diện tích so với cùng kỳ năm ngoái.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ cho rằng: Còn nhiều vấn đề đặt ra, kể từ khâu con giống, thức ăn, đầu vào, đầu ra... có những cái khó. Nhất là khung chính sách cũng chưa thể hiện rõ đây là ngành hàng chiến lược trong việc góp phần phát triển kinh tế của vùng cũng như cho đất nước.

Với những vùng nuôi quy mô lớn như ở An Giang, theo ông Nguyễn Hữu Nguyên, Chi hội trưởng Chi hội nuôi cá tra Hòa Bình, huyện Châu Phú cho biết, không riêng gì chi hội của ông mà nhiều chi hội cá tra khác trên địa bàn huyện cũng bị sụt giảm diện tích nuôi từ 60 đến 80%. Bản thân ông Nguyên  trước đây nuôi 3,5 ha hầm cá nay chỉ còn hơn một ha. Ông Nguyên cho biết thêm, nuôi cá đòi hỏi phải có nguồn vốn lớn mới có thể tái đầu tư. Bình quân, để nuôi được 100 tấn cá thành phẩm thì cần vốn ít nhất hai tỷ đồng để đầu tư con giống, dự trữ thức ăn, mua thuốc phòng trị bệnh...

Qua tiếp xúc với nhiều hộ nuôi cá tra được biết, nhiều ngân hàng hạn chế cho vay, hoặc chỉ cho vay theo định mức của người trồng lúa (vài chục triệu đồng/lần vay) nên người nuôi cá tra không đủ điều kiện thả nuôi. Doanh nghiệp thiếu tiền mặt trong hoạt động kinh doanh, trong khi đó lãi suất vay từ 20%/ năm trở lên, người nuôi vất vả lắm mới trụ vững được. Nhiều DN chế biến cá tra ở ÐBSCL đang gặp khó khăn như thiếu vốn mua cá, sản xuất kinh doanh, thanh toán tiền lương công nhân, vay tiền ngân hàng mua cá dự trữ với lãi suất cao thì nguy cơ bị lỗ rình rập. Ông Nguyễn Thanh Nam, một người dân nuôi cá ở Ô Môn, Cần Thơ lo lắng nói: Nhiều vụ nuôi lỗ hoặc hòa vốn nên nguồn vốn bị hụt, khó có thể đầu tư nuôi mới. Không biết ngân hàng có giải ngân tiếp tục hay không cho vay nữa...!?

Nguồn vốn đầu tư nuôi cá tra là vấn đề khó khăn hiện nay, dẫn đến diện tích nuôi cá tra  liên tục giảm. Nhiều người cho biết, với tổng vốn nuôi một ao cá tra khoảng 5.000 m2 hơn một tỷ đồng thì họ chỉ được vay thế chấp giá trị đất với ngân hàng khoảng 20%. Phần lớn người nuôi cá vay bên ngoài với lãi suất cao.

Ông Võ Kế Nghiệp, Chi hội trưởng Chi hội Vĩnh Phú Quý (xã Vĩnh Thạnh Trung, Châu Phú) cho biết thêm, số hội viên nuôi cá tra tại đây đã giảm một nửa so với khi mới thành lập. Không chỉ giảm về số lượng, những hộ đang nuôi cũng chỉ sử dụng khoảng 50% số hầm nuôi hiện có và giảm số cá giống thả nuôi trên cùng diện tích xuống còn 50 đến 60% so với các vụ trước. 

Theo tính toán của nhiều hộ nuôi cá, bình quân cho ra một kg cá thành phẩm phải tốn 1,7 kg thức ăn. Giá thức ăn hiện hơn 10 nghìn đồng/kg, cộng với thuốc điều trị bệnh, thuê nhân công... tính ra chi phí đầu vào cho một kg cá khoảng 20 nghìn đồng, chưa kể tiền mua cá tra giống hơn 2.000 đồng/con. Chi phí này là do một số hộ nuôi sử dụng thức ăn tự chế từ cám phối hợp với một số loại phụ phẩm như bột bắp, bột mì... Còn với những hộ nuôi hoàn toàn từ thức ăn công nghiệp, chi phí cho một kg cá phải từ 22 đến 24 nghìn đồng, tuỳ hình thức nuôi.

Anh Lê Văn Suốt, hội viên HTX Thới An, quận Ô Môn (Cần Thơ) than thở, giá cả bị doanh nghiệp ép, thông tin giá cá xuống đột ngột làm người dân hoang mang nên nhiều hộ bán nhanh với giá rẻ và thua lỗ người nuôi phải chịu. Người nuôi cá tra bây giờ mạo hiểm như đánh bạc năm ăn, năm thua, nhưng thua nhiều hơn! Nếu có vốn nuôi một ha cá tra vào thời điểm này, lời chỉ vài chục hoặc 100 triệu đồng, nhưng nếu gặp lúc cá xuất bán, chỉ khoảng 23 nghìn đồng, có thể lỗ đứt 100-200 triệu đồng.

Chưa bao giờ người nuôi cá tra ở ÐBSCL phải đối mặt khó khăn như hiện nay. Giá thức ăn thủy sản tăng cao, giá con giống tăng lên, lãi suất tiền vay tăng lên, nuôi xong giá cả rẻ như bèo, bán dưới mức đầu tư. Khó khăn nhất là có cá bán đến lứa mà doanh nghiệp không thèm mua. Trong khi ngân hàng siết nợ do đến hạn, người bán thức ăn cũng đòi tiền...

Ông Lê Chí Bình, Phó Chủ tịch Hiệp hội nghề nuôi và chế biến Thủy sản tỉnh An Giang cho rằng: Nếu giá cá nguyên liệu ở mức 26 nghìn đồng/kg trở lên thì người nuôi còn có lời. Nhưng nếu sụt giảm như những vụ trước thì sẽ lỗ nặng bởi giá thức ăn có lên mà không xuống. Ngoài ra khó khăn nhất là người dân đang hụt vốn, lãi vay ngân hàng vẫn phải oằn lưng để trả nên nhiều hộ nuôi phải 'treo' ao.  

Theo nhiều hộ nuôi cá với diện tích lớn cho biết, khi họ mua thức ăn phải chịu luôn phí đóng thuế giá trị gia tăng từ 5 - 10% so với giá trị hàng hóa. Chỉ riêng khoản thuế này đã làm cho giá thành nuôi cá tăng thêm 1.000 đồng/kg. Nhiều người nuôi cho rằng đây là chi phí tăng thêm bất hợp lý, đúng ra nên tính toán miễn giảm để người nuôi cá đỡ khó khăn. Ông Dương Nghĩa Quốc, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn kiêm Chủ tịch Hiệp hội Thủy sản tỉnh Ðồng Tháp nói:  Chúng tôi đề nghị  Chính phủ nên có cơ chế cho con cá tra. Nhất là trong thời điểm khó khăn như hiện nay thì cần thiết hoàn thuế VAT 5 % cho doanh nghiệp. Vì đây chính là khoản mà người dân phải gánh chứ không phải doanh nghiệp gánh.

Do bị ảnh hưởng của những vụ trước nên hầu hết hộ nuôi cá tra ở ÐBSCL đang thiếu vốn trầm trọng. Không đủ vốn nên người nuôi buộc phải vay nóng để tái đầu tư. Tuy nhiên, với một thị trường cá tra trong nước còn xảy ra tình trạng bấp bênh, không theo chiều hướng tích cực khi giá xuất khẩu cá tra không giảm, nhưng giá cá nguyên liệu lại giảm. Ðây là một điều nghịch lý. Thị trường cá tra lao dốc mạnh kiểu này thì sẽ tiếp tục đẩy người nuôi cá tiếp tục rơi vào 'ngõ cụt'.