Năm 2016, Nguyễn Phi Phi Anh xuất hiện lần đầu với nhạc kịch Góc phố danh vọng. Sau đó là hai vở kế tiếp Đêm hè sau cuối và Mộng ước không xa vời. Sức hấp dẫn từ những tác phẩm nhạc kịch của anh ngay lập tức tạo nên cơn sốt vé. Phi Anh lập tức thành tâm điểm của sự chú ý. Năm 2017, sau thành công bất ngờ của vở Quẫn, đạo diễn điện ảnh Trần Lực tuyên bố thành lập đoàn kịch tư nhân đầu tiên tại Thủ đô mang tên Luc Team, một quyết định dũng cảm khi các sân khấu tư nhân tại TP Hồ Chí Minh bắt đầu có dấu hiệu thoái trào.
Thưa PGS, TS Nguyễn Thị Minh Thái (ảnh trên). Từ khóa gắn với sân khấu trong nhiều năm qua là “khủng hoảng”. Và cuộc khủng hoảng lớn nhất của sân khấu Việt đương đại là khủng hoảng người xem. Sự xuất hiện của Nguyễn Phi Phi Anh và Luc Team có mang lại cho người đồng hành cùng sàn diễn lâu năm như bà chút hứng khởi, lạc quan nào không?
Thưa bạn, tại sao không? Tôi mừng và rất thích cảnh tượng đêm nào người xem cũng rồng rắn xếp hàng vào rạp xem kịch, lớp kịch nào diễn hay cũng rộ lên tiếng vỗ tay và những tràng cười sảng khoái.
Cuộc khủng hoảng từ cả hai phía, sân khấu và người xem, vào cuối thế kỷ 20 mạnh đến mức sân khấu Việt hiện đại, nhất là ở các thành phố lớn như Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đã buộc phải tìm lối ra ở hình thái mới: sân khấu nhỏ. Hồi đó, tôi đã viết bài Sân khấu nhỏ hy vọng lớn và hân hoan ca ngợi sự xuất hiện lừng lẫy của Dạ cổ hoài lang tại Nhà hát Sân khấu nhỏ 5B Võ Văn Tần, nơi nó đã có hàng nghìn đêm diễn tấp nập người xem sau đó. Thế rồi, sân khấu nhỏ cũng chỉ dừng lại ở “giải pháp tình thế” và dù muốn, cũng không đủ nội lực để cứu được đà suy thoái chung của sân khấu thời cơ chế thị trường.
Nhưng những người sân khấu không đành lòng, cầm lòng nhìn sân khấu vắng người xem và bị đứt mạch kịch trường hàng đêm. Đầu thế kỷ 21, vì thế, đã nhanh chóng và hào hứng xuất hiện hình thức sân khấu xã hội hóa (bản chất là sân khấu tư nhân). Mạnh Thường Quân yêu sân khấu rót tiền, những nghệ sĩ sân khấu chung tay xây dựng đoàn kịch, công ty sân khấu kịch tư nhân tự bỏ tiền dựng vở và trở thành phong trào xã hội hóa hoạt động sân khấu. Trải qua hai thập kỷ, sân khấu tư nhân đã góp phần tìm lại khán giả đã mất, giữ chân khán giả. Nhưng đến giờ nó đã bắt đầu xuất hiện dấu hiệu đi ngang hoặc đi xuống, có sân khấu đã đóng cửa hoặc buộc phải di dời địa điểm, khán giả cũng không còn mặn mà thưởng thức đông vui như trước.
Hà Nội vốn không phải là “thủ phủ” của sân khấu xã hội hóa và có vẻ như không đắc địa với loại hình sân khấu tư nhân kiểu này. Việc xã hội hóa sân khấu công lập của Nhà nước chưa phải là yêu cầu phải tuân thủ ngay, vì cần có lộ trình thực hiện. Vậy nên sự xuất hiện của hai đạo diễn, nhất là đạo diễn trẻ Nguyễn Phi Phi Anh (sinh 1991) và đạo diễn Trần Lực (sinh 1956), cùng những vở nhạc kịch và hài kịch diễn từ 2016 đến nay đã nhen nhóm hình thức sân khấu tư nhân đầu tiên tại Hà Nội.
Hai nhân tố mới này liệu có khả năng khuấy động “mặt ao” phẳng lặng lâu nay của sân khấu phía bắc không, thưa bà?
Đứng sau Phi Anh, tất nhiên phải có nhà tài trợ sở hữu tiềm lực kinh tế, có khả năng thuê địa điểm diễn liên tục hàng nửa năm trời. Họ chỉ quan tâm đến việc phải lấy lại người xem Thủ đô, nhất là người trẻ. Và họ biết “trông giỏ bỏ thóc”. Phi Anh điều hành cả một chùm ba vở nhạc kịch do mình viết kịch bản trong dự án HOPE, diễn suốt 35 đêm tại Trung tâm Văn hóa Pháp từ tháng 10-2016 đến tháng 4-2017. Bởi nhà tài trợ cần tài năng trẻ kiểu Phi Anh, và biết nếu rót tiền đúng và trúng thì tài năng ấy sẽ phát sáng. Còn Luc Team là đoàn kịch tư nhân đầu tiên ở miền bắc, cũng phải tự thân vận động, bươn chải như sân khấu tư nhân phía nam. Trần Lực xuất hiện lần đầu với tư cách đạo diễn sân khấu kịch với Quẫn của Lộng Chương, khi Phi Anh đang diễn vở cuối của dự án HOPE ở Trung tâm Văn hóa Pháp: Mộng ước không xa vời.
Hai vở này đều hút khán giả Hà Nội, với những trận cười hả hê thích thú và rất nhiều suy tư về thế sự, tình người... Phi Anh gây nhớ nhung nhiều, gây cười sảng khoái cho khán giả trẻ bằng một phong cách trẻ trung lôi cuốn, sôi động kiểu nhạc kịch Mỹ được Việt hóa hoàn hảo. Còn Trần Lực gây cười thâm sâu, hả hê mà ngọt ngào kiểu hề chèo truyền thống, khi xử lý một vở hài kịch kiểu Tây.
Khả năng khuấy động “mặt ao” phẳng lặng ư, chắc chắn có. Vì họ đã kéo được khán giả đến rạp, khiến sân khấu của các đơn vị sân khấu khối nhà nước buộc phải đặt câu hỏi họ làm cách nào mà hay như thế? Nếu không tò mò thì tại sao NSND Lê Khanh (Phó Giám đốc Nhà hát Tuổi Trẻ - PV) lại sang chỗ Trần Lực xem suốt, thậm chí sau đó còn tham gia diễn xuất. Còn người của Idecaf thì lặn lội ra tận Hà Nội để xem nhạc kịch, thậm chí còn muốn mua kịch bản về dựng lại nhưng Phi Anh chưa đồng ý.
Sự xuất hiện của những nhân tố này khiến người trong giới náo nức, có phần ghen tị một cách lành mạnh. Họ đặt câu hỏi tại sao một “cậu nhóc” như Phi Anh lại có thể tạo nên một hình mẫu sân khấu mới đầy trong trẻo, nhiệt tâm thu hút khán giả Thủ đô đến vậy. Và nhiều người làm nghề cũng phải chạnh lòng khi xem Quẫn, vở diễn thuộc thể loại hài kịch, lại được dàn dựng rất mới và hiện đại, trên nền phong cách chèo truyền thống, với nguyên tắc ước lệ cổ truyền.
Nhân nhắc tới phương pháp ước lệ trong tác phẩm của Luc Team, nó có thật sự mới như những gì đoàn kịch tuyên bố không, thưa bà?
Tôi thấy vở Quẫn cực kỳ mới. Đây là vở hài kịch hiện đại được tác giả Lộng Chương viết theo phong cách hài kịch phương Tây, có phảng phất ảnh hưởng từ những vở hài kịch kinh điển của Moliere. Trần Lực đã dùng phương pháp ước lệ của sân khấu chèo để dàn dựng nên cách xử lý không gian ước lệ đã tạo đất diễn thoải mái cho xử lý ước lệ của từng diễn viên, nhất là diễn viên chính trong vai ông Đại Cát.
Dàn đế luôn xuất hiện như những bóng ma, tham dự không lời vào xung đột kịch, thoắt biến thoắt hiện sinh động. Cả vở diễn chỉ lấy một bài hát Tăng gia sản xuất làm âm thanh nền, hệt như mô hình dàn đế của Chèo, nhưng lại ăn ý hoàn toàn với những ca khúc phương Tây mà đạo diễn lựa chọn. Trong vở diễn, sự kết hợp hài hòa giữa chèo và hài kịch kiểu Tây đã khiến hai yếu tố sân khấu Đông - Tây nhập hòa vào nhau một cách mềm mịn, không bị cong vênh chút nào. Không phải đó là thành công độc đáo của Trần Lực, với tư cách đạo diễn sao?
Vậy nhìn vào thành công bước đầu của cả hai đạo diễn, bà có tin họ đủ nội lực đi đường dài?
Tôi có phần lo ngại, vì vở đầu là Quẫn, lúc Trần Lực chưa tuyên ngôn gì về nghệ thuật, thì tôi thấy xuất sắc. Làm lại tác phẩm đã được đạo diễn Trần Hoạt dựng cho Nhà hát kịch Việt Nam, với hai ngàn đêm diễn thành công từ năm 1960, Trần Lực đã hiện đại hóa kịch tả thực của phương Tây theo cách Việt, và đặt nó vào lòng sân khấu kịch dân tộc mà không để lộ một vết nối nào, theo tôi, là rất ngọt ngào và lịch lãm. Tới vở thứ hai Cơn ghen của Lọ Lem ra đời cùng với tuyên ngôn của đoàn kịch tư nhân Luc Team, tiếc là chất lượng không chứng thực mạnh như vở thứ nhất, khiến tuyên ngôn chưa thuyết phục, nếu không nói là bị hụt hơi.
Tôi rất tiếc là hiện giờ Phi Anh đã rẽ ngang sang mảng phim hoạt hình. Nhưng cậu ấy đã khởi đầu rất tốt, giàu năng lượng sáng tạo trẻ trung, chắc chắn nếu đi tiếp thì Phi Anh sẽ còn tiến xa.
Sự dũng cảm dám chinh phục cái mới đã mang lại cho họ những kết quả khả quan ban đầu. Nhưng lực cản không phải không có, vì người làm sân khấu miền bắc quen sống êm đềm trong vòng tay bao cấp của Nhà nước, rất khó dứt ngay. Phải chờ một lộ trình được hoạch định tử tế, dài hạn, nhằm tạo điều kiện cho diễn viên Nhà nước nếu ra ở riêng cũng phải sống được bằng nghề sân khấu. Lúc đó, họ mới có bạn đồng hành.
Trân trọng cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!
