Trong nhiều thập niên, câu chuyện phát triển trung du và miền núi phía bắc thường bắt đầu từ đường giao thông, điện, trường học, trạm y tế và thủy lợi. Trong khi đó, đây là vùng có nhiều lợi thế về nông, lâm nghiệp, khoáng sản, du lịch, kinh tế cửa khẩu và năng lượng. Để những lợi thế này trở thành nguồn lực, điều kiện đầu tiên là phải nhận diện được chúng bằng dữ liệu đủ đầy và có khả năng cập nhật.
Một loại hạ tầng mới
Đơn cử trong nông nghiệp, dữ liệu có thể tạo ra bước chuyển từ sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên tín hiệu thị trường. Khi vùng trồng, sản lượng, mùa vụ, quy trình canh tác, chất lượng và mã số vùng trồng được số hóa, cơ quan quản lý có thể dự báo cung cầu, doanh nghiệp chủ động kế hoạch thu mua, còn nông dân giảm nguy cơ sản xuất tự phát. Dữ liệu càng minh bạch, sản phẩm càng có cơ hội đi xa hơn và tham gia vào phân khúc có giá trị cao hơn.
Tại Thái Nguyên, định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa giai đoạn 2026 - 2030 đã đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí nền tảng; đồng thời nhấn mạnh việc phát triển sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Cách tiếp cận này cho thấy dữ liệu không đứng ngoài quá trình sản xuất mà trở thành một thành phần của chất lượng sản phẩm.
Dữ liệu cũng có thể mở ra một cách làm mới cho du lịch vùng cao. Thay vì quảng bá riêng lẻ từng điểm đến, các địa phương có thể liên thông dữ liệu về cảnh quan, di sản, lễ hội, cơ sở lưu trú, giao thông và sức chứa điểm đến để hình thành những hành trình liên tỉnh. Khi thông tin được chuẩn hóa và cập nhật theo thời gian thực, du khách có thể tự thiết kế chuyến đi, doanh nghiệp phát triển sản phẩm phù hợp, còn chính quyền dự báo lưu lượng khách để quản lý tốt hơn tài nguyên và môi trường.
Lạng Sơn là một thí dụ rõ nét về khả năng biến dữ liệu thành hiệu quả kinh tế. Từ tháng 2/2022, địa phương này đã ứng dụng nền tảng cửa khẩu số trong quản lý hoạt động xuất nhập khẩu. Tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, 100% doanh nghiệp thực hiện khai báo trực tuyến trước khi phương tiện đến cửa khẩu. Từ đó các lực lượng chức năng có thể chủ động tiếp nhận, phân luồng và phối hợp xử lý.
Nhưng không tạo ra
khoảng cách
Tuy nhiên, nếu dữ liệu nằm rải rác trong từng phần mềm, không thống nhất tiêu chuẩn và không chia sẻ được, địa phương vẫn có nhiều “kho chứa” nhưng chưa hình thành một hạ tầng dữ liệu thật sự. Do đó, xây dựng hạ tầng dữ liệu tại vùng trung du và miền núi phía bắc không nên chỉ bắt đầu bằng việc mua máy chủ hay phần mềm.
Theo TS Nguyễn Trung Kiên, Viện trưởng Chiến lược Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, cần nhìn hạ tầng dữ liệu theo ít nhất bốn lớp. Lớp thứ nhất là kết nối băng rộng đến thôn, bản. Lớp thứ hai là các cơ sở dữ liệu được chuẩn hóa, làm sạch và cập nhật thường xuyên. Lớp thứ ba là nền tảng chia sẻ dữ liệu giữa Trung ương với địa phương, giữa các tỉnh và giữa cơ quan nhà nước với doanh nghiệp theo đúng thẩm quyền. Lớp cuối cùng là năng lực khai thác dữ liệu của cán bộ cơ sở, hợp tác xã và người dân.
Hạ tầng dữ liệu cũng chỉ thật sự có giá trị khi doanh nghiệp có thể khai thác để tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới. Dữ liệu vùng nguyên liệu giúp doanh nghiệp xây dựng chuỗi truy xuất nguồn gốc; dữ liệu du lịch mở ra các sản phẩm liên tuyến; dữ liệu cửa khẩu giúp doanh nghiệp logistics chủ động điều phối phương tiện. Khi dữ liệu được chia sẻ đúng cách, nó không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn trở thành đầu vào của hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Quan trọng hơn, dữ liệu phải quay trở lại phục vụ chính cộng đồng tạo ra nó. Người dân cung cấp thông tin về đất đai, mùa vụ và sinh kế thì phải nhận được khuyến cáo sản xuất tốt hơn. Hợp tác xã tham gia truy xuất nguồn gốc phải có thêm cơ hội thị trường. Chính quyền cập nhật dữ liệu hộ nghèo phải sử dụng dữ liệu đó để thiết kế hỗ trợ sát nhu cầu, thay vì tiếp tục phân bổ theo những báo cáo đã lạc hậu.
Cao tốc có thể rút ngắn khoảng cách từ miền núi xuống đồng bằng. Nhưng dữ liệu, nếu được xây dựng đúng và khai thác công bằng, còn có thể rút ngắn khoảng cách về thông tin, cơ hội và năng lực ra quyết định, trở thành nền móng phát triển mới, giúp trung du và miền núi phía bắc đi nhanh hơn mà vẫn giữ được giá trị riêng của từng vùng.
Yếu tố quyết định hiệu quả vận hành
Đến đầu năm 2026, Lạng Sơn vận hành 105 hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu, gồm 46 hệ thống cấp tỉnh và 59 hệ thống do Trung ương triển khai. Dù ở lĩnh vực nông nghiệp, du lịch hay cửa khẩu, điểm chung đều là dữ liệu đang trở thành yếu tố quyết định hiệu quả vận hành.
Dữ liệu mở đường cho phát triển
Một container hàng, một container dữ liệu
Mở những cơ hội mới
