Buông nét, với “bóng & hình”

Trên hành trình 30 năm sáng tạo miệt mài đó, Lê Thiết Cương đã thực hành và thể nghiệm nhiều hướng đi và nhánh rẽ khác nhau, cho cùng một quan niệm tối giản trong hội họa. Trong một lần trò chuyện cùng báo giới, anh đã tạm chia chặng đường bền bỉ ấy thành bốn giai đoạn. Tối giản gắn trong thể loại (tĩnh vật, chân dung, phong cảnh) từ năm 1995 đến năm 2000. Tối giản gắn trong đậm nhạt (chủ yếu là đen trắng) với liên tiếp ba cuộc triển lãm Hạt gạo - Bản thảo và Cây, từ năm 2005 đến năm 2007. Sau đó, là tối giản gắn trong đơn sắc, như triển lãm Chuyện của Lan. Và giờ đây giúp công chúng yêu hội họa Thủ đô được tiếp cận một cách thức tối giản “buông nét”, qua Bóng & Hình.

Với 22 bức sơn dầu trên toan, được miệt mài sáng tác trong suốt hai năm 2016 và 2017, Lê Thiết Cương chọn cách “thả trôi”, không gò đề tài vào những nét tạo hình cụ thể. Lấy cảm hứng từ những chủ thể giản dị, gần gũi như phố xá, nhà cửa, dòng sông, cây cầu, nhà thờ... nhưng qua bút pháp tối giản độc đáo của anh, tất cả đều được khoác nên những diện mạo rất khác. Hình ảnh không còn nằm trong những đường viền nét mà tràn rộng, tạo cảm giác mở, không giới hạn. “Buông nét” không có nghĩa là bỏ toàn bộ. Nhưng so với những tác phẩm tối giản của giai đoạn trước, nét đã được lược đi phần lớn, tạo sự tương phản và từ đó mang lại vẻ đẹp gợi mở, nhiều chiều liên tưởng cho tranh.

Tác phẩm Nhà thờ - Sơn dầu trên toan.

Việc đặt trọng tâm tương phản chủ đạo vào “bóng”, trong mối quan hệ tương hỗ giữa bóng và hình được Lê Thiết Cương lý giải rất thú vị. “Trên thực tế, từ một nguồn sáng chiếu đến vật thể, ta luôn thu được cả hình và bóng. Nhưng trong nghệ thuật, hiểu theo nghĩa đen như thế là có phần hạn hẹp. Bởi có bóng không phải của hình, lắm khi bóng quan trọng hơn hình và cũng có lúc bóng và hình là một”.

Là người am hiểu Kinh Dịch cùng những triết lý Phật Giáo, quan niệm hội họa tối giản của Lê Thiết Cương chịu ảnh hưởng sâu sắc từ mỹ học thiền. Nói như nhà phê bình Phan Cẩm Thượng, “có lẽ họa sĩ muốn xây dựng một lối Thiền họa mới mà ở đó hội họa chỉ có giá trị tượng trưng và gợi ý mà thôi”. Vẫn những bức tranh thấm đẫm cá tính hội họa Lê Thiết Cương nhưng Bóng & Hình đã mang lại một nét khác biệt mà công chúng yêu mến anh có thể dễ dàng nhận thấy. Hòa sắc có phần trầm lắng hơn, những suy ngẫm, chiêm nghiệm của người nghệ sĩ bao trùm hết thảy không gian tác phẩm. Ít hình, ít màu, nhiều khoảng trống lớn, yên tĩnh và “vô ngôn”, những điểm chung ấy đã giúp những thông điệp cảm xúc được đong đầy, gửi gắm qua không gian tĩnh lặng của tác phẩm. Từ đó khiến người xem có thể liên tưởng xa hơn, ngẫm ngợi về những câu chuyện, trải nghiệm của riêng mình.

Tác phẩm Bóng & hình - Sơn dầu trên toan.

Họa sĩ Trịnh Tú từng nhận định: “Trong thế hệ những họa sĩ thành danh sau đổi mới, Lê Thiết Cương là ai, đứng ở đâu không quan trọng. Công bằng và yên tâm hơn cả là anh đã vững vàng trên thông lộ của riêng mình, khởi đầu từ quan niệm tối giản trong hội họa - mới mẻ, đầy thách đố và soi rọi lại chính mình. Tối giản mới là vô định, là đi về với bản thể. Sau rất nhiều trải nghiệm, được công bố qua nhiều triển lãm cá nhân, ở mỗi chặng đường, Lê Thiết Cương lại tìm thêm cho mình một chân dung, như một cách làm mới chính mình”.

Chừng đó đã đủ để khẳng định một cá tính nghệ thuật, rất riêng, không thể trộn lẫn. Một mảng màu khác biệt, trong dòng chảy hội họa đương đại nước nhà.