Con đường đi lên đang hẹp dần
Trong nhiều năm, Đồng bằng sông Hồng được xem là “trái tim” của thị trường lao động Việt Nam, nơi tập trung dày đặc các khu công nghiệp, trung tâm dịch vụ, logistics và hệ thống giáo dục, đào tạo nghề lớn nhất cả nước. Đây cũng là vùng kinh tế có tốc độ chuyển đổi công nghệ nhanh, mức độ hội nhập sâu và mật độ doanh nghiệp cao. Chính vì vậy, tác động của AI tại Đồng bằng sông Hồng đang diễn ra sớm hơn, nhanh hơn hơn so với nhiều khu vực khác.
Theo đánh giá của Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo), trong giai đoạn 2025-2026, AI sẽ không tạo ra làn sóng thất nghiệp, nhưng làm thay đổi sâu cấu trúc việc làm, đặc biệt đối với nhóm lao động trung cấp, kỹ thuật và lao động phổ thông. Đây cũng là những nhóm đang chiếm tỷ trọng lớn trong các khu công nghiệp và khối dịch vụ của vùng. Sự thay đổi này đang bộc lộ rõ qua một hiện tượng đáng chú ý: việc làm vẫn còn, nhưng lộ trình nghề nghiệp thay đổi.
Tại các khu công nghiệp lớn ở Bắc Ninh, Hải Phòng, Phú Thọ... tự động hóa và hệ thống quản trị thông minh đã được triển khai mạnh trong những năm gần đây. Robot, phần mềm kiểm soát chất lượng, hệ thống phân tích dữ liệu sản xuất không làm biến mất ngay đội ngũ công nhân lành nghề, nhưng làm thu hẹp con đường thăng tiến truyền thống. Từ thợ bậc cao lên tổ trưởng, quản đốc... đều có thể cảm nhận sức ép, yêu cầu kỹ năng số và khả năng làm việc với hệ thống thông minh tăng lên nhanh chóng.
Ở khối dịch vụ và hành chính tập trung tại Hà Nội, tác động của AI còn thể hiện rõ hơn. Các công việc kế toán, nhân sự, xử lý hồ sơ, chăm sóc khách hàng đang được số hóa từng phần. Nhân sự không bị thay thế ngay, nhưng cơ hội tuyển mới giảm, tiêu chuẩn đầu vào tăng, khiến một bộ phận lao động trung niên rơi vào trạng thái bị động.
Như vậy có thể thấy, AI không xóa bỏ công việc ngay lập tức, nhưng đang làm thay đổi con đường thăng tiến quen thuộc, buộc người lao động phải học lại, chuyển vai hoặc chấp nhận đứng yên. Tại Đồng bằng sông Hồng, hiện tượng này diễn ra rõ nét hơn và sớm hơn.
Đào tạo lại hay mất vai trò
Trong bối cảnh đó, TS Phạm Vũ Quốc Bình, Phó Cục trưởng Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, cho rằng giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên cần được nhìn nhận như một “vành đai an toàn” cho người lao động Đồng bằng sông Hồng. Không chỉ đào tạo để “có việc”, mà phải giúp người lao động duy trì và nối dài lộ trình nghề nghiệp trong môi trường có AI và tự động hóa.
Tuy nhiên, theo ông Bình, hệ thống đào tạo hiện nay đang đối mặt với nhiều điểm nghẽn: nguồn lực đầu tư cho đào tạo lại và đào tạo bổ sung chưa tương xứng yêu cầu phát triển; cơ sở vật chất, thiết bị và công nghệ đào tạo chưa theo kịp nhịp chuyển đổi của doanh nghiệp; hệ thống dữ liệu phục vụ đào tạo và quản lý thiếu đồng bộ; đặc biệt, sự tham gia của doanh nghiệp vào quá trình đào tạo nghề còn chưa tương xứng vai trò của họ trên thị trường lao động.
Những hạn chế này bộc lộ rõ ngay tại các tỉnh công nghiệp của Đồng bằng sông Hồng. Doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ rất nhanh, nhưng hệ thống đào tạo lại chưa theo kịp, dẫn tới sự hình thành một “vùng xám” kỹ năng: người lao động không thất nghiệp, nhưng dần bị tụt khỏi quỹ đạo phát triển nghề nghiệp, thu nhập khó cải thiện, khả năng chuyển việc ngày càng thấp.
Trước thực tế đó, Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên đang tham mưu hoàn thiện khung pháp lý sau khi Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi được thông qua; sắp xếp lại mạng lưới cơ sở đào tạo; ưu tiên đầu tư cho các trường cao đẳng chất lượng cao tại các vùng kinh tế trọng điểm như Đồng bằng sông Hồng; đồng thời thúc đẩy mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp, “học đi đôi với hành”, đào tạo tại chỗ trong nhà máy và trung tâm dịch vụ.
Tuy nhiên, để lộ trình nghề nghiệp của người lao động vùng này không bị “đứt gãy”, chỉ nỗ lực từ phía cơ quan quản lý là chưa đủ. Doanh nghiệp cần tham gia thực chất hơn vào đào tạo và đánh giá kỹ năng; người lao động phải chấp nhận học tập suốt đời, chủ động nâng cao kỹ năng số và khả năng ứng dụng công nghệ; còn Nhà nước cần coi đào tạo lại là một khoản đầu tư cho ổn định kinh tế-xã hội.
AI không lấy việc của người lao động Đồng bằng sông Hồng một cách trực diện. Nhưng nếu không kịp tái thiết lộ trình nghề nghiệp mới, AI sẽ âm thầm thay đổi tương lai nghề nghiệp của không ít người. Đây mới là thách thức lớn nhất mà thị trường lao động vùng kinh tế trọng điểm này đang phải đối mặt.
Theo một số nghiên cứu quốc tế về tác động của AI và tự động hóa, xu hướng dịch chuyển lao động không còn thể hiện chủ yếu ở số lượng việc làm bị mất, mà ở sự thay đổi nhanh chóng của nội dung và yêu cầu kỹ năng trong từng công việc. Báo cáo Future of Jobs của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) cho thấy, đến năm 2027, gần 60% số lao động toàn cầu sẽ phải được đào tạo lại hoặc nâng cấp kỹ năng.
Tiêu điểm: Lao động Đồng bằng sông Hồng trước ngã rẽ công nghệ
