Thiệt hại gia tăng từng ngày
Đến cuối tháng 2-2016, đã có khoảng 40 nghìn ha đất trồng lúa các tỉnh ven biển bị thiệt hại nặng do khô hạn và mặn; khoảng 300 nghìn ha rơi vào diện thiệt hại ở các mức độ khác nhau. Có lẽ đây là con số thống kê thiệt hại “khá sớm” so với mọi năm. Thực ra, những dự báo khô hạn và mặn đã được cảnh báo. Theo kịch bản biến đổi khí hậu, dự báo 90% diện tích đất nông nghiệp ở ĐBSCL sẽ bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và 70% diện tích đất của khu vực này bị xâm nhập mặn do hậu quả của biến đổi khí hậu. Nếu như dự báo, mực nước ngọt tiếp tục xuống, nước mặn từ triều Biển Đông tiếp tục lấn vào, những thiệt hại về sản xuất nông nghiệp, thiếu nước sinh hoạt càng trầm trọng hơn.
Cách đây hơn ba thập niên, ĐBSCL đã có một cuộc “cách mạng” về thủy lợi, khi huy động tổng lực lực lượng thanh niên, làm thủy lợi, đào kênh, xẻ mương, chung tay thực hiện ngọt hóa bán đảo Cà Mau (gồm Kiên Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau). Công trình này phát huy hiệu quả khi diện tích nhiễm mặn bị đẩy lùi, đất trồng lúa gia tăng. Sau đó, hơn 1 thập niên, ĐBSCL tiếp tục thực hiện cuộc “cách mạng” thủy lợi thứ hai bằng: các công trình thoát lũ ra biển Tây để đối phó với lũ từ thượng nguồn sông Mê Công ùn ùn đổ về trong mùa mưa. Cùng lúc này, từ sản xuất lúa 1 vụ/năm, các giống lúa ngắn ngày (dưới 90 ngày/vụ) được ra đời. Nông dân ĐBSCL đã gia tăng diện tích sản xuất lúa ba vụ/năm, góp phần đưa Việt Nam thành cường quốc xuất khẩu gạo. Thế nhưng 10 năm sau đó, ĐBSCL lại đối diện với thách thức mới. Dưới áp lực tìm sinh kế làm giàu, nông dân bán đảo Cà Mau phá bỏ nhiều hệ thống đê ngăn, dẫn nước mặn về nuôi tôm. Nhiều gia đình làm giàu từ con tôm. Nhưng từ đó, sự xung khắc lợi ích giữa người vùng ngọt trồng lúa và người vùng mặn nuôi tôm nảy sinh. Và phần nào các dự án ngọt hóa bán đảo Cà Mau hết phát huy tác hiệu quả. Cùng lúc này, các nước thượng nguồn sông Mê Công đua nhau chắn dòng, xây các đập thủy điện, khiến nước ngọt khan hiếm. ĐBSCL đứng trước thách thức kép: Thiếu nước ngọt, thừa nước mặn! Đó là thực tế, liên tục xảy ra trong ba năm qua. Việc khảo sát, đưa ra một đề án mang tính “cuộc cách mạng thủy lợi” lần thứ ba là rất cần thiết!
| Tính đến thời điểm này, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn đã gây thiệt hại khoảng 150 nghìn tỷ đồng cho các tỉnh ĐBSCL. Ngoài ra những tác động kết hợp của lũ lụt và xâm nhập mặn gia tăng đe dọa sản lượng nông nghiệp của ĐBSCL, đặc biệt là sản xuất lúa gạo, năng suất lúa có thể giảm tới 50% vào năm 2100. |
Sẽ có giống lúa siêu chịu mặn
Thực tế trong những năm qua, các viện, trường như Viện Lúa ĐBSCL, Trường Đại học Cần Thơ đã nghiên cứu, chọn lọc và cho ra đời một số giống siêu chịu mặn. Các giống này, thu thập từ vùng đất ngập nước ven biển ĐBSCL đưa vào nghiên cứu. Sau đó, được trồng khảo nghiệm nhiều năm tại trường và theo “đơn đặt hàng”, đã được khảo nghiệm và gieo trồng tại những tỉnh có sự xâm nhập mặn cao là Sóc Trăng, Bến Tre, Kiên Giang, Bạc Liêu...
“Đất này, trước đây chỉ có thể nuôi tôm hoặc bỏ hoang. Vài năm qua, tôm bị bệnh, dẫn đến thất thu. Giờ đây, nông dân trồng lúa Một Bụi Đỏ chịu mặn luân canh nên có thu nhập, sống ổn. Dù năng suất có thấp hơn chút ít so với lúa ở vùng ngọt nhưng bù lại chi phí sản xuất thấp, dịch bệnh ít. Cảnh đi “vay gạo giao mùa” không còn, do trồng được lúa trên đất phèn mặn” - lão nông Ba Hải (ở xã Ninh Thạnh Lợi, huyện Hồng Dân, tỉnh Bạc Liêu) cho biết. Theo người dân nơi đây, Hồng Dân là một vùng đất ngập mặn người dân canh tác một vụ lúa hai vụ tôm. Với nhiều ưu điểm vượt trội, nhất là đặc tính chịu mặn tốt, lúa Một Bụi Đỏ luôn nằm trong lựa chọn hàng đầu của bà con nông dân khi chọn giống cho mỗi vụ lúa hằng năm và diện tích liên tục được gia tăng. Diện tích trồng giống Một Bụi Đỏ tại huyện Hồng Dân phát triển khoảng 15 nghìn ha, chiếm khoảng 90% diện tích canh tác lúa tại đây. Nhưng do quá trình canh tác làm cho giống lúa Một Bụi Đỏ bị thoái hóa không thuần, cứng cơm, hàm lượng protein thấp.
Một nhóm các nhà khoa học Trường đại học Cần Thơ đã thực hiện đề tài: “Phục tráng giống lúa Một Bụi Đỏ có chất lượng tốt”. Từ đó, nguồn lúa giống Một Bụi Đỏ được “phục tráng” quay lại trụ vững trên vùng đất khó phèn mặn. “Giống lúa “độc” trên nếu trồng trong vùng ngọt sẽ cho năng suất từ 6 đến 7 tấn lúa khô/ha, không thua những giống lúa mà bà con nông dân quen trồng, kể cả loại lúa có phẩm chất thấp như IR50404”, PGS-TS Võ Công Thành (Trường Đại học Cần Thơ) khẳng định. Cũng theo ông Thành, ở nhiều nước, hiện nay chỉ có lúa chịu độ mặn cao nhất là 8‰ vào giai đoạn thu hoạch, những giống lúa của trường có thể chịu được 10‰, riêng ở Cà Mau là 12,7‰. Một số nghiên cứu về lúa trên thế giới chỉ chú trọng vào tính chịu mặn nên khi áp dụng vào vùng đất mặn ở ĐBSCL vốn bị nhiễm phèn đã không thành công hoặc cho năng suất thấp hơn. Giống lúa của Trường đại học Cần Thơ vừa chịu được mặn vừa chịu được phèn! Được biết, nhiều giống lúa chống chịu mặn của Trường đại học Cần Thơ nghiên cứu được sản xuất đại trà ở các tỉnh như Cà Mau, Bạc Liêu, Tiên Giang, Long An là những vùng chịu ảnh hưởng nặng của nước mặn đã đáp ứng được nhu cầu sản xuất của nông dân.
Nhiều địa phương ở ĐBSCL đã, đang chủ động chuyển đổi một số cây trồng cho phù hợp với điều kiện thiếu nước ngọt hiện nay. Song, trên diện rộng diện tích đất trồng lúa vẫn chiếm diện tích cao nhất trong sản xuất nông nghiệp của vùng (với khoảng 1,6 triệu ha và mỗi năm sản xuất 3 vụ/4 triệu ha). Chính vì vậy, việc các địa phương đang xúc tiến thực hiện các dự án tạo ra “giống lúa siêu chịu mặn” rất được nông dân hưởng ứng, áp dụng. Đây là những ý tưởng táo bạo phù hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất của vựa lúa khu vực ĐBSCL.
