1. Ngày 12-10-1980, đồng chí Phạm Văn Ðồng thăm thành phố Hải Phòng. Trước đó, đồng chí thăm tỉnh Hải Hưng, đồng chí Ngô Duy Ðông, Bí thư Tỉnh ủy báo cáo tình hình kinh tế - xã hội của tỉnh và lưu ý đồng chí Phạm Văn Ðồng rằng, TP Hải Phòng đã phá phong trào hợp tác hóa nông nghiệp bằng cách khoán hộ. Hải Hưng sẽ là con đê ngăn chặn làn sóng khoán hộ của Hải Phòng. Ðồng chí Phạm Văn Ðồng biểu dương những cố gắng của cán bộ và nhân dân tỉnh Hải Hưng và hài hước nói rằng: "Tôi sẽ xem Hải Phòng phá như thế nào?".
Ðến TP Hải Phòng, đồng chí Phạm Văn Ðồng nghỉ ở khu du lịch Ðồ Sơn. Ngày hôm sau, theo ý kiến của ông (dù đã có những thông tin về khoán "chui" của Hải Phòng và một số nơi) tôi đến Hợp tác xã Ðoàn Xá, Ðồ Sơn, xắn quần lội khắp cánh đồng gặp và trò chuyện với bà con đang gặt lúa. Phải nói là lúa khá tốt, ai nấy đều lao động hăng say, vui vẻ phấn khởi khoe từ khi có khoán mới bà con được chủ động hơn, làm việc hiệu quả hơn, năng suất sản lượng cao hơn, thu hoạch nhiều hơn, làm nghĩa vụ với Nhà nước đầy đủ, ngoài ra còn thì giờ làm thêm việc khác, đi thăm con cái... Tôi về báo lại, đồng chí Phạm Văn Ðồng tỏ sự vui mừng: Ðúng, đúng, đó là cái mà chúng ta đang tìm: "Quyền làm chủ của người dân". Các ngày sau đó, đồng chí Phạm Văn Ðồng làm việc với lãnh đạo thành phố, đồng chí nói vui rằng, trước khi đến đây, tôi đã được nghe người ta nói Hải Phòng đã phá hợp tác hóa nông nghiệp rồi, hôm nay tôi muốn nghe các đồng chí phá như thế nào (cười). Sau khi nghe đồng chí Bùi Quang Ðạo, Bí thư Thành ủy báo cáo tình hình kinh tế - xã hội và trực tiếp nghe đồng chí Chủ tịch UBND huyện Ðồ Sơn báo cáo kết quả của việc khoán sản phẩm trong nông nghiệp, đồng chí Phạm Văn Ðồng hoan nghênh nông thôn Hải Phòng đang đổi mới và nhấn mạnh rằng, cái mới bao giờ cũng dễ va vấp, ví như mười phần mà làm tốt năm phần, hai phần vừa vừa và ba phần hỏng cứ mạnh dạn mà làm, dũng cảm mà làm, có sai thì sửa, không sai mới lạ. Hải Phòng phải làm ra nhiều lương thực, thực phẩm, làm ra nhiều lúa, nhiều lợn và được lòng dân chính là thước đo hiệu quả của một cơ chế. Kết quả của buổi làm việc ở Hải Phòng nhanh chóng lan tỏa đến các tỉnh, thành phố khác, giải tỏa phần nào sự lo lắng của cán bộ và bà con nông dân vốn cũng đang khoán "chui" như Hải Phòng.
Về Hà Nội, thừa lệnh đồng chí Phạm Văn Ðồng, tôi sang báo cáo với đồng chí Võ Chí Công, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Nông nghiệp kết quả làm việc ở Hải Phòng và ông được phân công về Hải Phòng trực tiếp chỉ đạo việc thực hiện.
Từ kết quả khoán sản phẩm ở Hải Phòng, Ban Bí thư ra Chỉ thị 10 ngày 13-1-1981 và đến cuối tháng 8-1981 Hội nghị toàn quốc được tổ chức tại Nam Ðịnh (Hà Nam Ninh) sơ kết 8 tháng thực hiện khoán sản phẩm. Tại hội nghị này, đồng chí Võ Chí Công đã trình bày một bản báo cáo với nhan đề "Mở rộng mạnh mẽ khoán sản phẩm trong các hợp tác xã và tập đoàn sản xuất nông nghiệp", nêu bật những kết quả của cách khoán mới và giải đáp những thắc mắc, lo sợ, hoài nghi còn tồn đọng trong cán bộ và bà con nông dân. Ðồng chí Phạm Văn Ðồng đánh giá cao báo cáo của đồng chí Võ Chí Công và chỉ trình bày một vài suy nghĩ về khoán sản phẩm: Ðây là bước phát triển mới của nền nông nghiệp nước ta, là phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa rộng lớn, có tầm quan trọng về lý luận và thực tiễn, có ý nghĩa chiến lược với quá trình tiến lên của sản xuất nông nghiệp, quá trình phát triển của cách mạng quan hệ sản xuất, về xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, sau hội nghị vẫn còn một số đồng chí lãnh đạo chưa tỏ thái độ ủng hộ hay phản đối, thậm chí có người chống đối kịch liệt. Nhưng thực tiễn đã chứng minh nhờ có đổi mới cơ chế quản lý trong nông nghiệp mà nước ta từ chỗ phải nhập lương thực trở thành nước xuất khẩu lương thực vào loại hàng đầu thế giới.
2. Tháng 7-1983, đồng chí Phạm Văn Ðồng đi nghỉ và làm việc tại TP Ðà Lạt (Dinh 3). Sau đó, đồng chí Trường Chinh cũng lên nghỉ ở đây (Dinh 2). Ðược tin Chủ tịch Trường Chinh và Thủ tướng Phạm Văn Ðồng đang nghỉ ở Ðà Lạt, đồng chí Nguyễn Văn Linh, Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh tổ chức một đoàn gồm cán bộ chủ chốt của thành phố, một số đồng chí phụ trách các ban, ngành và giám đốc các xí nghiệp lớn lên thăm. Ngay tối hôm mới đến, đồng chí Nguyễn Văn Linh cho gọi tôi sang nhờ thu xếp cho Ðoàn làm việc với hai đồng chí lãnh đạo. Sáng hôm sau, cuộc họp được tổ chức. Sau mấy câu chào hỏi, đồng chí Nguyễn Văn Linh báo cáo: Mặc dù Ðảng bộ và nhân dân thành phố đã cố gắng rất nhiều nhưng đang đứng trước những rào cản rất lớn về cơ chế, làm cho sản xuất bị đình đốn, lưu thông phân phối bị ách tắc, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn... Ðồng chí kiến nghị một số giải pháp nhằm tháo gỡ. Tiếp đó, một số đồng chí giám đốc xí nghiệp vừa nói vừa khóc (Có lẽ hiếm có một cuộc họp nào như vậy, bởi những trói buộc của cơ chế khiến các xí nghiệp bó tay) và đề nghị Trung ương cho phép được thực hiện cơ chế hai giá: Giá Nhà nước cân đối vật tư và giá do xí nghiệp mua vật tư trôi nổi trên thị trường. Ðồng chí Trường Chinh chú ý lắng nghe tỏ ra xúc động, bày tỏ sự thông cảm với thành phố, nhưng cho rằng, làm như vậy là trái với nguyên tắc quản lý kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nghe vậy, nét mặt đồng chí Nguyễn Văn Linh cũng như mọi người đều biến sắc, không khí trong phòng họp trùng lặng, đồng chí Phạm Văn Ðồng cũng biểu lộ bức xúc lúc nhăn mặt, lúc trầm ngâm và để giải tỏa không khí nặng nề, đã đề nghị Chủ tịch Trường Chinh cho dừng cuộc họp để suy nghĩ thêm.
Ngay tối hôm đó, đồng chí Nguyễn Văn Linh lại cho người gọi tôi sang. Ông nói, buổi làm việc sáng nay như đồng chí đã biết, chúng tôi chỉ còn kỳ vọng vào anh Tô (Phạm Văn Ðồng) bởi với cương vị là Thủ tướng lâu năm, anh am hiểu nhiều vấn đề trong đó có kinh tế, nhờ đồng chí báo cáo lại với anh Tô ủng hộ chúng tôi. Tôi báo cáo với đồng chí Phạm Văn Ðồng những tâm tư và niềm hy vọng của các đồng chí ở TP Hồ Chí Minh, đồng thời hai thầy trò chúng tôi cũng thẳng thắn trao đổi ý kiến về những kiến nghị của thành phố.
Hôm sau cuộc họp được tiếp tục. Ðồng chí Nguyễn Văn Linh và một số đồng chí một lần nữa trình bày những giải pháp và nêu quyết tâm phấn đấu thoát khỏi tình trạng bế tắc này, và hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Trung ương. Dường như đoán được trong một đêm đồng chí Trường Chinh có suy nghĩ lại thấy thần sắc khác hơn, đồng chí Phạm Văn Ðồng lựa lời nói: Chủ tịch Trường Chinh và tôi rất trăn trở trước tình hình của thành phố, thông cảm với các đồng chí đang gánh vác nhiệm vụ hết sức nặng nề và đầy khó khăn bởi nhiều nguyên nhân. Chúng tôi suy nghĩ nhiều về những kiến nghị của các đồng chí, nhưng đây là những vấn đề mới nên cần phải thận trọng. Ngừng một lát, rồi ông đề nghị Chủ tịch Trường Chinh cho phép TP Hồ Chí Minh làm thử cơ chế mới, cái gì đúng thì khẳng định, cái gì sai thì rút kinh nghiệm chỉnh sửa. Ðồng chí Trường Chinh tỏ ra đồng tình và nói: Ðồng chí Thủ tướng đã nói như vậy thì các đồng chí cứ làm, tôi lưu ý phải rất tỉnh táo, làm từng bước, từng phần và thường xuyên báo cáo về Trung ương. Không khí trong phòng họp sôi động hẳn lên và mọi người vui vẻ vỗ tay hồi lâu.
Với cơ chế mới được Trung ương cho phép, không chỉ TP Hồ Chí Minh mà trong cả nước, các cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, lưu thông phân phối được "cởi trói" và "bung ra" mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.
Làm việc với đồng chí Phạm Văn Ðồng nhiều năm, tôi nhận thấy tư duy kinh tế của ông có sự đột phá rõ ràng, dứt khoát tại các buổi làm việc ở Hải Phòng và Ðà Lạt. Ðó là kết quả của sự trăn trở, tìm tòi, thử nghiệm trong quá trình điều hành Chính phủ qua các cuộc vận động "Ba xây ba chống"; "Cải tiến quản lý xí nghiệp"; "Cải tiến quản lý hợp tác xã nông nghiệp"... Ông luôn luôn ủng hộ cái mới, đồng tình với lãnh đạo tỉnh Long An chủ trương bù giá vào lương; với lãnh đạo tỉnh Vĩnh Phú giao đất, giao rừng cho dân phát triển kinh tế đồi rừng; khuyến khích Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh (do bà Ba Thi làm Giám đốc) mua thóc, xay xát, phân phối lưu thông lương thực cả bên ngoài thành phố... là sự đóng góp quan trọng đưa sự nghiệp đổi mới đến thành công.
