Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang thẩm thấu vào mọi ngõ ngách của đời sống kinh tế-xã hội, vấn đề đặt ra không chỉ là chạy đua về tốc độ phát triển, mà còn ở việc xây dựng hành lang pháp lý để bảo đảm lợi ích của con người và sự ổn định xã hội.
Giáo sư Geoffrey Hinton, người đoạt Giải Nobel Vật lý năm 2024, từng ví AI như một “con hổ” mà nhân loại đang nuôi dưỡng. Nếu được huấn luyện đúng cách, nó mang lại sức mạnh phi thường, nhưng nếu thiếu kiểm soát, nó có thể gây ra hệ lụy khôn lường. Sự ra đời của Luật Trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam là bước đi chủ động, song với vai trò như một đạo luật tiên phong, thách thức lớn nhất lại chính là khả năng chuyển hóa các nguyên tắc trên văn bản thành cơ chế vận hành hiệu quả.
Một trong những nút thắt pháp lý phức tạp mà AI đặt ra chính là việc xác định trách nhiệm khi xảy ra sai sót. Trong hệ thống pháp luật truyền thống, trách nhiệm pháp lý luôn gắn với hành vi của con người. Nhưng với AI, đặc biệt là với các hệ thống học máy có khả năng tự tiến hóa, ranh giới giữa “lỗi của máy” và “lỗi của con người” trở nên mờ nhạt. Nếu hệ thống AI hỗ trợ chẩn đoán y khoa đưa ra kết luận sai dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, trách nhiệm sẽ thuộc về bác sĩ, doanh nghiệp phát triển phần mềm, hay thuật toán đã tự học từ dữ liệu đầu vào? Tương tự, trong các giao dịch tài chính tự động hay vận tải thông minh, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm không còn đơn giản như các hoạt động kinh tế truyền thống.
Rõ ràng, nếu không được xử lý thấu đáo, “khoảng trống trách nhiệm” trong kỷ nguyên số sẽ dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Để giải quyết vấn đề này, Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 đã đề ra nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, điều này không thể khả thi nếu thiếu đi cơ chế giám định kỹ thuật số độc lập. Khi xảy ra tranh chấp, các cơ quan chức năng cần sự phân tích chuyên sâu về dữ liệu, thuật toán và quy trình vận hành hệ thống - những yếu tố nằm ngoài phạm vi lập luận pháp lý thuần túy.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia phát triển đang hình thành các trung tâm kiểm định AI độc lập. Đây có thể là hướng đi cần nghiên cứu triển khai tại Việt Nam nhằm tạo ra nền tảng kỹ thuật vững chắc cho việc thực thi luật. Sự tồn tại của cơ chế giám định này không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn củng cố niềm tin cho toàn bộ hệ sinh thái. Khi rủi ro được định danh và trách nhiệm được phân định rõ, cả doanh nghiệp lẫn người dùng mới có thể yên tâm dấn thân vào lộ trình chuyển đổi số.
Sự tồn tại của một cơ chế giám định như vậy giúp tạo ra niềm tin cho hệ sinh thái. Người dân sẵn sàng tiếp nhận các dịch vụ AI khi họ tin rằng hệ thống đó được kiểm soát minh bạch. Ở góc độ kinh tế, các nhà đầu tư quốc tế luôn ưu tiên những quốc gia có môi trường pháp lý ổn định và rõ ràng đối với
các công nghệ mới nổi.
Vẫn có những lo ngại rằng quy định chặt chẽ có thể kìm hãm bước tiến của các startup công nghệ. Thế nhưng, nhìn từ góc độ dài hạn, một khung pháp lý minh bạch tạo điều kiện tiên quyết để thị trường phát triển bền vững. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 có thể ví như hệ thống “đường ray” tiêu chuẩn để bảo đảm đoàn tàu công nghệ tăng tốc mà không bị chệch hướng.
Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 là thông điệp mạnh mẽ về tầm nhìn của Việt Nam: Khuyến khích đổi mới sáng tạo, đặt con người và lợi ích xã hội ở trung tâm. Đây cũng là bệ phóng vì một tương lai công nghệ có trách nhiệm, nơi AI trở thành cộng sự đắc lực phục vụ sự phồn vinh của đất nước.
