Chuyện hai bản nhạc phổ thơ Bác Hồ

Không chỉ các nhạc sĩ trong nước mà cả ở nước ngoài. Trong đợt sưu tầm hiện vật cho Phòng Truyền thống Báo Nhân Dân năm 2012, chúng tôi đã phát hiện ra hai bản nhạc của nhạc sĩ người Pháp Luis Durey phổ hai bài thơ của Bác Hồ.

Lần theo những tác phẩm chưa từng được công bố tại Việt Nam

Vừa hoạt động nghiệp vụ tại Ban Khoa giáo, tôi vừa tham gia hoạt động của Liên chi hội Nhà báo Báo Nhân Dân. Ngày 28/8/2012, Liên chi hội Nhà báo Báo Nhân Dân tổ chức đợt sưu tầm hiện vật bổ sung cho Phòng Truyền thống của báo. Chi hội giao cho tôi phối hợp Phòng Tư liệu - Thư viện tổ chức đợt sưu tầm hiện vật này. Từ ngày 28/8/2012 đến 22/12/2013, tổ sưu tầm hiện vật đã nhận hàng trăm tài liệu, hiện vật quý của cán bộ, phóng viên và gia đình các đồng chí phóng viên Báo Nhân Dân.

Vào một buổi chiều cuối tháng 9/2012, tôi cùng thành viên trong Tổ sưu tầm hiện vật là Xuân Lộc, Thanh Hồng tiếp Phó Trưởng ban Kinh tế Hà Thanh Giang. Anh mang một hộp đựng tranh, ảnh, tạp chí tặng lại phòng truyền thống. Anh Hà Thanh Giang cho biết: Trong thời gian đi với Đoàn làm phim “Hồ Chí Minh chân dung một con người”, bố tôi (nhà báo Hồng Hà - nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân) đã thu thập được nhiều tài liệu liên quan đến Bác Hồ. Bố tôi đã tặng nhiều tài liệu quý cho Bảo tàng Hồ Chí Minh. Đây là số tài liệu còn lại, bố tôi dự định sử dụng để viết sách. Tiếc là bố tôi mất sớm cho nên không thực hiện được công việc đó.

Lần giở từng bức ảnh chụp Bác Hồ gặp gỡ bà con Việt kiều khi ở Pháp năm 1946, tập tài liệu tiếng Pháp, chúng tôi phát hiện có một tài liệu in trên tờ giấy khổ A4 đã ngả mầu vàng hai bản nhạc phổ thơ Bác Hồ của nhạc sĩ Luis Durey. Hai bài thơ đó tạm dịch là “Đêm thu” (Nuit D’automne) và “Tôi đọc” (Je lis).

Chúng tôi chỉ được biết một chút thông tin về nhạc sĩ Luis Durey. Ông sinh năm 1888, Đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, là một trong sáu nhạc sĩ nổi tiếng của Pháp đầu thế kỷ 20.

Ngay sau đó, chúng tôi lên gặp đồng chí Tổng Biên tập Thuận Hữu, xin phép cho đi tìm hiểu kỹ tài liệu; dàn dựng hai bài hát này; nhờ các nhà thơ, dịch giả xác minh xem hai bài thơ gốc là bài nào, nội dung ra sao? Tổng Biên tập đồng ý và chỉ đạo, đến nhờ các đồng chí ở Bảo tàng Hồ Chí Minh tra cứu xem ở đó có lưu giữ các tài liệu liên quan hay không?

Chúng tôi đến làm việc ngay với Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Mai, Phó Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh. Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Mai nhiệt tình giúp đỡ. Chị cử ngay người xuống kho tra cứu tài liệu. Kết quả cho thấy khi tra cứu các cặp tài liệu do nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân Hồng Hà tặng bảo tàng và các tài liệu khác, không tìm thấy hai bản nhạc nói trên cũng như các nội dung liên quan. Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Mai nhận định: Rất có thể đây là hai tác phẩm âm nhạc về Bác Hồ chưa từng được công bố tại Việt Nam.

Chúng tôi tiếp tục liên lạc với nhà báo Khải Hoàn, Trưởng cơ quan thường trực Báo Nhân Dân tại Pháp để nhờ tìm hiểu thông tin về thân thế sự nghiệp của nhạc sĩ Luis Durey, người thân của nhạc sĩ, các đảng viên Đảng Cộng sản Pháp biết thông tin về hai bản nhạc nói trên. Sau ba tháng tìm hiểu, đồng chí Khải Hoàn báo tin vui: Đã liên hệ được với con gái của nhạc sĩ tên là Arlette Durey (qua điện thoại). Đang gặp gỡ một số đảng viên Đảng Cộng sản Pháp để tìm hiểu về nhạc sĩ Luis Durey…

Trong lúc chờ đợi kết quả, việc dàn dựng hai bản nhạc này cũng được triển khai. Vì ý thức rằng đây là bản nhạc phổ thơ của Bác, người phổ nhạc là nhạc sĩ nổi tiếng, đảng viên Đảng Cộng sản Pháp đầu thế kỷ 20, do vậy nó cần được thực hiện với chất lượng cao nhất. Chúng tôi đến gặp nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Sau khi xem hai bản nhạc, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng: Đây là một tác phẩm âm nhạc hàn lâm, cho nên người dịch nội dung bài hát từ tiếng Pháp sang tiếng Việt, cũng như các ca sĩ, nhạc công thể hiện phải có trình độ cao. Anh đã thành lập ngay tổ công tác gồm các nhạc sĩ, nhạc công, ca sĩ, chuyên gia để dàn dựng hai bài hát. Người dịch lời bản nhạc từ tiếng Pháp sang tiếng Việt là GS, NSND Trọng Bằng; NSND Trọng Khôi, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký hội trực tiếp thể hiện bằng đàn piano. Hai ca sĩ thể hiện: Trần Hồng Nhung, Nguyễn Phương Uyên đều là những ca sĩ giành được các giải thưởng cao trong nước và quốc tế. Người luyện âm là GS Nguyễn Lân Trung.

Buổi biểu diễn báo cáo hai bài hát: “Những vần thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh” (do nhạc sĩ người pháp Luis Durey phổ nhạc), ngày 2/10/2014, tại Hội Nhạc sĩ Việt Nam diễn ra rất trang trọng. Tới dự có đồng chí Thuận Hữu, Tổng Biên tập; các đồng chí Phó Tổng Biên tập, các đồng chí trong Ban Biên tập Báo Nhân Dân; nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam và các nhạc sĩ trong Ban Chấp hành Hội. Sau khi nghe hai nữ ca sĩ Trần Hồng Nhung và Nguyễn Phương Uyên trình bày, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân nêu cảm tưởng: Tôi phát hiện mấy điều thú vị. Đây là hai bản nhạc tình ca. Bài “Tôi đọc” tưởng như là một bài suy ngẫm khô khan nhưng âm nhạc lại “mỏng manh”, giai điệu lãng mạn. Trong tác phẩm, nhạc sĩ Luis Durey đã “cài” được “tín hiệu” của cuộc Cách mạng Pháp, rất phù hợp với tư tưởng của Bác Hồ. Tổng Biên tập Thuận Hữu cũng bày tỏ, không ngờ bài hát lại có giai điệu hay như vậy. Qua thể hiện của hai ca sĩ, chúng tôi thấy được sự làm việc cẩn trọng, tâm huyết của các ca sĩ, nhạc công cũng như người luyện âm.

Sau đó, Tổng Biên tập giao nhiệm vụ cho chúng tôi phối hợp Trung tâm Truyền hình Nhân Dân làm bộ phim về việc phát hiện và trình diễn hai bản nhạc phổ thơ Bác. Đồng chí hy vọng hai tác phẩm âm nhạc này sẽ được thể hiện tại cuộc trao Giải thưởng Báo chí viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 2015.

Thật cảm động, trước khi diễn ra cuộc trao Giải thưởng Báo chí viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, tối 19/5/2015, nhân dịp kỷ niệm 125 năm Ngày sinh của Người, trong khán phòng của Nhà hát Lớn Hà Nội vang lên tiếng hát mượt mà, cảm động của hai ca sĩ Nguyễn Phương Oanh và Hà Phạm Thăng Long khi trình bày hai bài hát của Luis Durey phổ thơ Bác Hồ. Những nốt nhạc, lời thơ trên trang giấy đã sớm trở thành âm thanh, lời ca ngọt ngào vang vọng trong khán phòng Nhà hát Lớn.

Tư liệu về buổi hòa nhạc báo cáo tác phẩm ngày 2/4/2014 và buổi trình diễn hai bản nhạc phổ thơ Bác Hồ tại Nhà hát Lớn, tối 19/5/2015 đã được ghi hình cẩn thận, trau chuốt. Đó là nguyên liệu “quan trọng” để chúng tôi làm phim tài liệu.

Những thước phim tài liệu được quay trên đất Pháp

Năm 2017, Báo Nhân Dân tổ chức đoàn cán bộ do đồng chí Phan Huy Hiền, Phó Tổng Biên tập dẫn đầu sang Pháp dự Hội báo L’Humannité của Đảng Cộng sản Pháp. Tôi có mặt trong thành phần của đoàn. Ngoài các công việc theo đoàn, chúng tôi còn có thêm một nhiệm vụ nữa là đi thu thập thêm thông tin để làm phim tài liệu “Hai bản nhạc phổ thơ Bác Hồ”.

Tôi cùng phóng viên thường trú Đình Tuấn đến nhà in, nơi xuất bản hai bản nhạc nói trên tại số nhà 64, phố Ampère. Nhà in không còn nữa, đã chuyển đi nơi khác, nơi này đã trở thành chung cư. Ở đây, tôi đã quay cảnh Đình Tuấn nói chuyện với các nhân chứng... Một điều đáng tiếc, trước khi sang Pháp một tháng cũng như thời gian hơn hai tuần ở đây, chúng tôi không thể liên hệ được với con gái nhạc sĩ Luis Durey là bà Arlette Durey. Tuy nhiên, anh Khải Hoàn đã liên hệ được với một Việt kiều là chị Ngân Hà (công chức làm việc ở tổ chức quốc tế UNESCO trong 30 năm, đã nghỉ hưu, nhạc trưởng của dàn hợp xướng Hợp ca Quê Hương đã được Báo Nhân Dân giới thiệu). Chị Ngân Hà cung cấp một thông tin rất quý, đã liên hệ được nhạc sĩ nổi tiếng người Pháp là Henri Claude Fantapié, sinh năm 1938. Quãng năm 1975, ông được nhạc sĩ Frédéric Robert tặng cuốn sách Louis Durey I’ainé des “six”, do chính Frédéric Robert viết.

Tại nhà nhạc sĩ Fantapié cách Thủ đô Paris 93 km, thay mặt đoàn Báo Nhân Dân, Phó Tổng Biên tập Phan Huy Hiền đã trao tặng nhạc sĩ một túi quà gồm các ấn phẩm của báo, bên ngoài in bức ảnh toàn cảnh cây đa Báo Nhân Dân do chính tôi chụp. Sau khi đánh một vài đoạn nhạc của Luis Durey, nhạc sĩ Fantapié cho biết: Hai bản nhạc giàu chất thơ, các nốt nhạc đã diễn tả được ý lời của bài hát. Vào những năm 50 của thế kỷ trước, nhạc Pháp được viết với nhiều ràng buộc nhưng hai bản nhạc này lại được viết tự nhiên, dễ hiểu.

Nhạc sĩ Fantapié dẫn chúng tôi đến một giá sách, lấy ra cuốn Louis Durey I’ainé des “six” và nói: Người tặng tôi cuốn sách này là nhạc sĩ Frédéric Robert - người bạn thân của nhạc sĩ Luis Durey. Thật thú vị, cuốn sách này hé lộ nhiều thông tin về nhạc sĩ Luis Durey:

Luis Durey sinh ngày 27/5/1888, mất năm 1979. Ông là đảng viên Đảng Cộng sản Pháp. Năm 1917, ông cùng hai người bạn thành lập nhóm thanh niên mới hay còn gọi là nhóm 6. Từ năm 1930, Luis Durey là nhà phê bình âm nhạc cho báo L’Humannité. Tờ báo xuất bản hằng ngày của Đảng Cộng sản Pháp. Thêm một thông tin mới mà ông Fantapié phát hiện trong sách, đó là người cung cấp hai bài thơ “Tôi đọc” và “Đêm thu” để nhạc sĩ Luis Durey phổ nhạc là Phạm Huy Thông. Ông Phạm Huy Thông gửi hai bài thơ đó cho nhạc sĩ Luis Durey phổ nhạc năm 1950. Một năm sau (năm 1951), Luis Durey hoàn thành hai tác phẩm của mình.

Từ Paris trở về Hà Nội, thông qua sự giới thiệu của nhà thơ Hữu Việt (thời điểm đó là Trưởng ban Văn hóa-Văn nghệ, Báo Nhân Dân) chúng tôi đến gặp dịch giả nổi tiếng Dương Tường để nhờ ông xác định giúp hai bài thơ của Bác Hồ mà Phạm Huy Thông cung cấp cho Luis Durey. Dịch giả Dương Tường cho biết: Tôi dựa vào câu cuối hai bài thơ “Tôi đọc” (Je lis) và “Đêm thu” (D’automne) mà nhạc sĩ Luis Durey dùng để phổ nhạc để tìm ra hai bài thơ gốc của Bác Hồ.

Bài thứ nhất:

Tặng Bùi Công

Xem sách, chim rừng vào cửa đậu

Phê văn, hoa núi ghé nghiêng soi

Tin vui thắng trận, dồn chân ngựa

Nhớ cụ, thơ xuân tặng một bài

Câu quan trọng nhất để dịch giả Dương Tường tìm ra nguồn gốc bài thơ “Tôi đọc” (Je lis) là so sánh câu cuối của bài thơ này (dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt): Nhớ cụ, thơ vui tặng đôi vần với câu cuối của bài thơ “Tặng Bùi Công” in trong sách “Thơ chữ Hán Hồ Chí Minh”, trang 22-23, do Nhà Xuất bản Văn học phát hành năm 1990: Nhớ cụ, thơ xuân tặng một bài.

Bài thứ hai:

Thu dạ

Bàn việc canh chầy mới tạm ngơi

Gió mưa thu báo lạnh thu rồi

Còi thu bỗng rúc vang rừng núi

Du kích về thôn, rượu chửa vơi

Câu quan trọng nhất để dịch giả Dương Tường tìm ra nguồn gốc bài thơ “Đêm thu” (Nuit D’automne) cũng là so sánh câu cuối của bài thơ này (dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt): Du kích về - ly rượu chưa vơi với câu cuối của bài thơ “Thu dạ” in trong sách “Thơ chữ Hán Hồ Chí Minh”, trang 25-26, do Nhà Xuất bản Văn học phát hành năm 1990: Du kích về thôn, rượu chửa vơi.

Như vậy, hai bài thơ của Bác Hồ mà Phạm Huy Thông gửi cho nhạc sĩ Luis Durey để phổ nhạc là “Thu dạ” và “Tặng Bùi Công”. Cả hai bài thơ này Bác làm trong năm 1948, được đăng trong sách “Thơ chữ Hán Hồ Chí Minh” (ngoài “Nhật ký trong tù”), do Nhà Xuất bản Văn học phát hành năm 1990 ■