Rừng là cuộc sống của người Baka

Tiếng cưa máy quật đổ cây tại một khu vực mỏ ở Ngoyla ở miền nam Cameroon khiến bà quả phụ Mendum Lysette với ba con người Baka hoảng sợ. Nhiều năm trước đây họ sống chủ yếu trong rừng và không để ý nhiều đến thế giới bên ngoài. Nhưng từ khi rừng trở thành mục tiêu của những quan tâm kinh tế, mọi thứ thay đổi với tốc độ chóng mặt. Cùng với khoảng 30.000 người Baka Pygmy, Lysette chưa bao giờ cảm thấy lo lắng hơn: Chính phủ và một số người da trắng đưa chúng tôi khỏi trái tim khu rừng này và định cư trong làng. Giờ chúng tôi đi vào rừng ban ngày và trở lại làng vào buổi tối. Chúng tôi không được phép ở trong rừng vào ban đêm nữa.

Các gia đình buộc phải rời tới những ngôi nhà đất trong làng mới bên bìa rừng. Nhưng người Baka không thích điều này. Rừng là cuộc sống và tâm hồn của họ. Cuộc sống của họ hoàn toàn dựa vào thiên nhiên. Họ sống trong những căn lều tròn lợp bằng cành, lá và vỏ cây gọi là mongulu, gần như luôn được xây bởi phụ nữ. Sống giữa thiên nhiên hàng nghìn năm người Baka hiểu sâu sắc về rừng và cách kiếm tìm thức ăn trong rừng, các mùa đặc biệt khi mà sản vật của rừng dư thừa. Trước đây, trong ba tháng mưa dầm, người Baka thường rời nhà vào rừng sâu lang thang tìm kiếm thức ăn. Đàn ông săn bắt khỉ, tê tê, linh dương, linh dương hoẵng lam... bằng cung và tên độc, lao, đặt bẫy. Họ cũng săn cá sấu và đánh bắt cá. Phụ nữ mang những cái giỏ theo chồng để đựng đồ tìm kiếm được. Họ tìm khoai, củ quả dại, nấm và những động vật nhỏ như sâu bướm và mối làm thức ăn. Những sản vật này được về trại và chia đều cho các gia đình. Săn bắt là hoạt động quan trọng nhất không chỉ để cung cấp thức ăn mà mang ý nghĩa biểu tượng theo truyền thống. Những thợ săn tài giỏi rất được tôn trọng trong cộng đồng. Sự mất đất rừng tước đoạt nguồn sống tự nhiên và hủy hoại văn hóa truyền thống của họ.

Những đứa trẻ Baka trước ngôi nhà lá truyền thống.

Ông David Hoyle, Giám đốc bảo tồn của Quỹ thiên nhiên thế giới Cameroon nói: “Người Baka sống ở đây hàng nghìn năm rồi. Những kiến thức của họ về các phương thuốc tự nhiên, cây cối và động vật thật khó tin. Nhưng thế giới đang thay đổi, Cameroon đang phát triển và đẩy nhanh việc khai mỏ và đốn gỗ. Chính sách này tạo ra rất nhiều vấn đề cho bộ tộc này”.

Ở vùng Dzanga Sangha thuộc Cộng hòa Trung Phi, bộ tộc Baka cũng ở trong tình trạng tương tự. Họ vật lộn giữa việc sống theo truyền thống và những thay đổi lớn về mặt xã hội và môi trường: đất rừng dần mất đi, sản vật của rừng suy kiệt, khả năng săn bắt bị giới hạn, những kẻ săn trộm ngày một nhiều, bệnh tật đe dọa...

Về lịch sử, bộ tộc Baka đã từng sống phụ thuộc như nông nô cho những nông dân Bantu , một dân tộc ít người từ nước Cộng hòa dân chủ Congo láng giềng. Người Bantu được xem là “Bilo”- người chủ. Bà Malala và con gái 20 tuổi của bà Agata nói về những trải nghiệm của họ: Bạn buộc phải làm việc trong các đồn điền. Họ đưa cho bạn rượu, thuốc và đôi khi lá sắn để ăn trưa nhưng họ không trả tiền. Người Baka dành thời gian luân phiên trong đồn điền với thời gian trong rừng. Những người chủ đưa súng cho họ với số đạn nhất định để mang thịt về. Nếu họ đưa cho bạn bốn viên đạn và bạn chỉ mang ba con thú về họ sẽ đánh bạn hết sức tệ hại- bà nói. Nhưng giờ đây Agate con của bà khẳng định cô sẽ đưa ra quyết định và làm chủ cuộc sống của mình. Điều này không dễ, chủ của bố Agate bắt cô làm việc. Khi cô từ chối, anh ta theo cô tới Cộng hòa Trung Phi và đòi chồng cô phải trả tiền.

Chỉ ở trong rừng, cuộc sống truyền thống mới được phục hồi. Cả phụ nữ và đàn ông săn bắn hằng ngày, sử dụng những cách thức truyền thống. Nhưng họ không thể hoàn toàn dựa vào rừng như trước nữa bởi những khu vực này giờ được bảo tồn và quản lý bởi những tổ chức như WWF, WCS, Naah Ndobe nói- ông là người phối hợp với Trung tâm môi trường và phát triển, một tổ chức phi chính phủ ở Yaonde làm việc để bảo vệ môi trường và quyền của người Baka Pygmy. Mặt khác cuộc sống của họ luôn bị đe dọa bởi những kẻ săn trộm, những kẻ không bị cấm sử dụng súng. Đây là mối đe dọa lớn nhất đối với cách sống truyền thống của người Baka. Giờ nhiều lúc họ đi vào trong rừng và trở về chịu đói. Trẻ em bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng bởi nguồn sống tự nhiên ngày càng bị thu hẹp. Súng và những kẻ săn trộm thúc đẩy nhanh chóng sự suy kiệt của rừng. Những tổ chức phi chính phủ địa phương không thể bảo vệ khu rừng khỏi những kẻ săn trộm. Ông Louis Sarno từ New Jersey, người đã sống với bộ tộc Baka 30 năm nói: “Nếu mọi việc cứ tiếp diễn như vậy, người Baka không sống được nhờ rừng nữa. Họ sẽ trở lại cuộc sống như nông nô đối với các Bilo”.

Những cuộc săn ngày càng ít ỏi và không hiệu quả chẳng còn hấp dẫn đối với thanh niên. Những công việc thưa thớt chỉ có từ Bilo với số tiền nhỏ mọn 1 USD cho năm ngày săn, nhưng cũng thường thất hứa khiến lớp thanh niên mất phương hướng và thường xuyên dựa vào tramadol, một loại chất tổng hợp mạnh có sẵn trong thị trấn Bayanga gần đó.“Thật tệ khi chúng hít và sử dụng ma túy” - một bà mẹ nói - “nếu chúng tiếp tục làm vậy chúng sẽ trở nên lười biếng và sẽ không vào rừng nữa”. Đây sẽ là lời nguyền kết thúc đời sống truyền thống của người Baka.

Cộng hòa Trung Phi xếp hạng từ 187 trên 188 trong chỉ số phát triển con người năm 2015. Tuổi thọ trung bình là 49 tuổi. Unicef nói rằng Cộng hòa Trung Phi có tỉ lệ trẻ em chết dưới năm tuổi cao thứ tám trên thế giới. Con số này còn tệ hơn trong cộng đồng Baka. Bệnh lao, viêm gan B và sốt rét đang hoành hành trong cộng đồng. Hầu như tất cả trẻ con đều có xét nghiệm dương tính với sốt rét. Ông Serno ước tính một nửa trẻ em người Baka không sống đến được năm tuổi. Những phương thuốc truyền thống là chỗ dựa đầu tiên cho nhiều người dân và nhưng niềm tin vào bùa phép phù thủy ngăn họ tìm kiếm phương thuốc phù hợp để điều trị.

Với kiến thức xã hội ít ỏi và hầu như thất học, họ khó có thể đấu tranh vì quyền lợi của mình, trong lúc đó sự phân biệt chủng tộc, lợi ích kinh tế và thiếu kiểm soát tước đoạt người Baka khỏi những thứ thiết yếu cho sự tồn tại của họ. Ông David Hoyle nói: Có nhiều thách thức đối với các bộ tộc như Baka Pygmy, truyền thống có nguy cơ biến mất, có nhiều vấn đề với việc hội nhập xã hội của thanh niên. Một giải pháp để dung hòa giữa bảo tồn văn hóa, bảo đảm cuộc sống cho người Baka và phát triển kinh tế của đất nước là câu hỏi lớn đối với các chính phủ, khi nhu cầu phát triển nhiều lúc che mờ các yếu tố khác.