Nông nghiệp với ngã rẽ chuyển đổi tư duy

Câu chuyện của lúa gạo, cây ăn trái và thủy sản

Lúa gạo luôn là ngành hàng trung tâm của Đồng bằng sông Cửu Long. Nếu trước đây mục tiêu hàng đầu là bảo đảm an ninh lương thực và gia tăng sản lượng xuất khẩu thì hiện nay trọng tâm đang chuyển sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh là minh chứng rõ nét cho định hướng này.

Trong tương lai, nghiên cứu giống cần tập trung vào các giống lúa thơm, lúa dinh dưỡng, lúa chuyên biệt phục vụ chế biến sâu và các giống có khả năng thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và ngập lụt. Đồng thời, các giải pháp canh tác tiên tiến, như tưới ngập khô xen kẽ (AWD), quản lý nước thông minh, cơ giới hóa và chuyển đổi số cần được mở rộng nhằm giảm chi phí sản xuất và phát thải khí nhà kính.

Một định hướng đặc biệt quan trọng là phát triển các giống lúa phù hợp với từng vùng sinh thái thay vì tìm kiếm một giống có thể thích nghi với toàn bộ đồng bằng. Điều này cho phép hình thành các vùng sản xuất chuyên biệt gắn với thương hiệu địa phương và nhu cầu riêng của từng thị trường.

Bên cạnh các giống hiện đại, nguồn gen bản địa như lúa mùa, lúa nổi và các giống đặc sản truyền thống cần được bảo tồn và khai thác hiệu quả. Đây không chỉ là nguồn vật liệu quý cho công tác chọn tạo giống mà còn là nền tảng để xây dựng các sản phẩm gạo đặc sắc, mang giá trị văn hóa, sinh thái và thương mại cao.

Đồng bằng sông Cửu Long hiện còn là vùng sản xuất cây ăn trái lớn nhất Việt Nam. Song, một trong những hạn chế lớn là chất lượng giống chưa đồng đều. Nhiều giống cây ăn trái bản địa có giá trị cao đang dần bị thay thế bởi các giống thương mại ngắn hạn, giống ngoại. Trong khi đó, hệ thống nghiên cứu, đánh giá và cung ứng giống chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người sản xuất. Tình trạng lựa chọn giống theo phong trào khiến nhiều địa phương rơi vào vòng luẩn quẩn “trồng - chặt”, gây thiệt hại lớn về kinh tế.

Để phát triển bền vững, ngành cây ăn trái cần chuyển từ tư duy tập trung vào sản lượng sang phát triển chuỗi giá trị toàn diện. Quá trình này phải bắt đầu từ công tác nghiên cứu, bảo tồn và chọn tạo giống, xây dựng hệ thống cung ứng giống chất lượng cao, phù hợp với điều kiện sinh thái của từng địa phương. Trên cơ sở đó, hình thành các vùng sản xuất tập trung gắn với lợi thế địa lý, mã số vùng trồng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn chất lượng đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và đơn vị phân phối nhằm nâng cao giá trị gia tăng, phát triển thương hiệu và tăng sức cạnh tranh của ngành cây ăn trái Đồng bằng sông Cửu Long trên thị trường toàn cầu.

Thủy sản cũng là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Đồng bằng sông Cửu Long, với hai sản phẩm chiến lược là tôm và cá tra. Tuy thế, ngành thủy sản đang đối mặt với nhiều thách thức như dịch bệnh, chi phí thức ăn và vật tư đầu vào gia tăng, biến động thị trường cùng các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và giảm phát thải carbon. Đi cùng đó, sự phát triển bền vững của ngành thủy sản phụ thuộc chặt chẽ vào chất lượng môi trường nước...

Trong bối cảnh đó, nuôi trồng thủy sản thông minh đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu. Việc ứng dụng các công nghệ như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống cảm biến môi trường và giám sát theo thời gian thực giúp nâng cao hiệu quả quản lý, kiểm soát dịch bệnh, nhằm tối ưu hóa sử dụng thức ăn và giảm chi phí sản xuất.

Bên cạnh các mô hình nuôi thâm canh công nghệ cao, mô hình sinh thái như tôm- rừng, tôm-lúa, nuôi kết hợp đa loài và hệ thống nuôi tuần hoàn đang cho thấy nhiều lợi thế về môi trường, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và hiệu quả kinh tế. Đây cũng là nền tảng quan trọng để ngành thủy sản tiếp cận các chứng nhận quốc tế, mở rộng thị trường cao cấp và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong tương lai, lợi thế của thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long sẽ không chỉ nằm ở sản lượng mà còn ở chất lượng môi trường, trình độ công nghệ, khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường toàn cầu.

Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo: Chìa khóa cho tương lai

Trong kỷ nguyên phát triển mới, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ là động lực cốt lõi thúc đẩy quá trình chuyển đổi nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long. Các lĩnh vực như công nghệ sinh học, chọn tạo giống tiên tiến, công nghệ sau thu hoạch, công nghệ chế biến sâu và chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao năng suất, chất lượng, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và giá trị gia tăng của nông sản.

Bên cạnh các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống thông tin địa lý (GIS), viễn thám, Internet vạn vật (IoT) và blockchain sẽ hỗ trợ quản lý sản xuất hiệu quả hơn, dự báo rủi ro tốt hơn, tối ưu hóa sử dụng tài nguyên và nâng cao tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp.

Song, đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn là sự tham gia của các chủ thể trong hệ sinh thái nông nghiệp. Các trường đại học và viện nghiên cứu cần đóng vai trò trung tâm trong nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen, phát triển công nghệ, chuyển giao tri thức và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, người nông dân cần được xem là chủ thể của quá trình đổi mới sáng tạo, tham gia trực tiếp vào việc thử nghiệm, hoàn thiện và ứng dụng các giải pháp mới. Sự liên kết chặt chẽ giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân sẽ tạo nền tảng cho một nền nông nghiệp hiện đại, xanh, có khả năng cạnh tranh cao và phát triển bền vững.

Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước cơ hội lịch sử để tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng hiện đại, xanh và bền vững. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần tập trung vào năm nhóm giải pháp trọng tâm: phát triển giống cây trồng, vật nuôi chất lượng thích ứng biến đổi khí hậu; thúc đẩy chuyển đổi số và công nghệ cao; bảo tồn và khai thác nguồn gen bản địa để tạo lợi thế cạnh tranh quốc tế; phát triển chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo với sự tham gia của nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân.

Việc triển khai hiệu quả các định hướng đó sẽ góp phần củng cố vai trò của Đồng bằng sông Cửu Long là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của Việt Nam, đồng thời tạo nền tảng để phát triển theo hướng nông nghiệp xanh, sản xuất thực phẩm chất lượng cao và đổi mới sáng tạo.