Từ không gian số đến không gian sáng tạo
Một trong những thay đổi rõ nét trong dạy học mỹ thuật tại nhà trường là việc khai thác công nghệ số để mở rộng không gian học tập của học sinh. Thông qua các nền tảng trực tuyến, học sinh có thể chủ động tìm hiểu thêm về tác giả, tác phẩm, trường phái nghệ thuật, bảo tàng, di sản và nhiều loại hình nghệ thuật khác. Trong tiết học, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tìm kiếm và lựa chọn nhiều nguồn thông tin và từ đó, hình thành ý tưởng cho sản phẩm của mình. Công nghệ cũng mở ra khả năng lưu giữ sản phẩm, xây dựng hồ sơ học tập số, chia sẻ và nhận phản hồi.
Đặc biệt, học sinh có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tham khảo ý tưởng, thử nghiệm một số phương án tạo hình, tìm kiếm thông tin hoặc mở rộng vốn hiểu biết về nghệ thuật. Nhưng, công nghệ chỉ hỗ trợ chứ không thay thế cảm xúc và bàn tay, khối óc sáng tạo của học sinh. Vì vậy, cùng với việc khai thác công nghệ, nhà trường chú trọng giáo dục học sinh sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo một cách an toàn, trung thực, có trách nhiệm, tránh phụ thuộc và lạm dụng. Nói cách khác, không phải đưa càng nhiều công nghệ vào lớp học thì giáo dục mỹ thuật càng hiện đại. Điều quan trọng là công nghệ phải giúp học sinh nhìn rộng hơn, hiểu sâu hơn và sáng tạo tốt hơn.
Đổi mới giáo dục mỹ thuật cũng không thể chỉ diễn ra trong bốn bức tường của phòng học. Tại Trường trung học cơ sở Lê Ngọc Hân, chúng tôi cố gắng đưa nghệ thuật trở thành một phần của đời sống học đường.
Ngay bên trong khuôn viên nhà trường, học sinh có thể học mỹ thuật trong lớp học, khám phá nghệ thuật trong sân trường, tìm hiểu di sản thông qua mô hình phòng Nghệ thuật được bố trí liên thông với một góc vườn thôn quê truyền thống nho nhỏ, nơi các em có thể ngồi truy bài, vui chơi trong giờ nghỉ giải lao. Tại phòng Nghệ thuật, có một số nhạc cụ quen thuộc để các em có thể vào chơi một bản nhạc mình yêu thích, có nhiều phiên bản tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ để các em trực tiếp cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống.
Sân trường, hành lang, lớp học, khuôn viên cây xanh hay những khoảng không gian tưởng như rất bình thường đều có thể trở thành “phòng học mỹ thuật” mở, nơi học sinh quan sát, đề xuất ý tưởng, trang trí và cùng thầy cô làm cho đẹp hơn lên. Nhà trường cũng chú trọng kết nối việc học mỹ thuật với di sản và đời sống văn hóa. Những chuyến trải nghiệm tại làng nghề giúp học sinh nhận ra rằng nghệ thuật không phải điều gì xa xôi. Nghệ thuật hiện diện trong hoa văn, hình khối, màu sắc, kiến trúc, đồ vật và trong bàn tay của những người lao động.
Đặc biệt, những hoạt động đưa sản phẩm nghệ thuật của học sinh đến với cộng đồng mang lại những giá trị vượt ra ngoài phạm vi một môn học. Gần đây, việc các em tham gia triển lãm tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh ở tỉnh Ninh Bình là một trải nghiệm như vậy. Ở đó, một sản phẩm mỹ thuật không chỉ để “đẹp” mà còn trở thành phương tiện để các em thể hiện tình cảm, lòng biết ơn và sự sẻ chia tới các ông bà, các bác cựu chiến binh.
Quan sát - tìm hiểu - trải nghiệm - sáng tạo - chia sẻ chính là một chuỗi hoạt động mà nhà trường muốn hình thành ở học sinh.
Giá trị lâu bền của giáo dục thẩm mỹ
Một thực tế rất đáng chú ý, nhiều gia đình chủ động cho con học vẽ, học nhạc hoặc tham gia các lớp nghệ thuật vào cuối tuần, trong dịp hè. Đây là một nguồn kiến thức trải nghiệm của học sinh rất đáng quý đối với nhà trường. Chúng tôi coi trọng những kiến thức học sinh có được bên ngoài nhà trường, khuyến khích các em chia sẻ trở lại với thầy cô, bạn bè. Nhờ đó, lớp học không chỉ có kiến thức từ giáo viên truyền xuống mà còn có tri thức, trải nghiệm và niềm say mê của chính học sinh. Vai trò của giáo viên cũng thay đổi: Từ người truyền đạt kiến thức trở thành người tổ chức, định hướng, kết nối và khơi dậy khả năng sáng tạo của từng em. Đây cũng là cách để nhà trường tôn trọng sự khác biệt về sở thích và năng lực nghệ thuật của học sinh.
Sau nhiều năm gắn bó với lĩnh vực mỹ thuật và hiện nay ở cương vị quản lý nhà trường, tôi càng nhận thấy giáo dục nghệ thuật có một vai trò rất sâu sắc trong sự phát triển của học sinh.
Một học sinh biết quan sát một bức tranh sẽ dần biết quan sát cuộc sống. Một em biết lựa chọn màu sắc, hình khối để thể hiện ý tưởng cũng là học sinh biết phân tích, lựa chọn và tổ chức suy nghĩ. Một em biết lắng nghe cảm xúc của mình trước một tác phẩm nghệ thuật sẽ có thêm khả năng nhận biết và chia sẻ cảm xúc của người khác, đồng thời biết trân trọng giá trị của tác phẩm, trân trọng giá trị sống.
Tôi đặc biệt coi trọng những khoảnh khắc một học sinh vốn ít nói nhưng lại rất tự tin khi giới thiệu tác phẩm của mình với người khác hay có em vốn thờ ơ trước cảnh quan nhà trường nhưng sau khi tham gia hoạt động nghệ thuật của lớp, đã dần chủ động nhắc bạn mình giữ gìn không gian chung... Khi ấy, môn học Mĩ thuật đã thật sự góp phần hình thành năng lực cảm thụ, năng lực sáng tạo, khả năng biểu đạt, tinh thần hợp tác, lòng nhân ái và trách nhiệm với cộng đồng của học sinh. Đó chính là giá trị lâu bền của giáo dục thẩm mỹ.
Từ thực tiễn đó, tôi cho rằng đổi mới giáo dục mỹ thuật không bắt đầu từ việc nhà trường có thêm bao nhiêu thiết bị hay bao nhiêu phần mềm mà từ việc nhà trường có thể tạo ra được một môi trường khuyến khích học sinh sáng tạo. Ban giám hiệu và các thầy cô có trách nhiệm tạo điều kiện để vẻ đẹp của nghệ thuật dần thẩm thấu tâm hồn học sinh trong mỗi ngày đến trường.
