Để học sinh được sống trong âm nhạc

Trải nghiệm, làm giàu kiến thức

Thực tiễn nhiều năm triển khai các chương trình âm nhạc diễn giải tại trường phổ thông, đại học và nhiều tổ chức cho thấy, khi người học được tiếp cận âm nhạc bằng nhiều giác quan và được tham gia trực tiếp, khả năng tiếp nhận thường trở nên tự nhiên hơn.

Với các chủ đề từ âm nhạc truyền thống Việt Nam, nhạc hát, nhạc đàn đến những thể loại cụ thể như hát xẩm, ca trù, hát văn..., chương trình không chỉ dừng ở việc giới thiệu kiến thức. Sau phần dẫn nhập, người nghe được thưởng thức tác phẩm, làn điệu, tìm hiểu nhạc cụ và ý nghĩa văn hóa; tiếp đó là giao lưu, đặt câu hỏi, trao đổi với nghệ sĩ và trực tiếp tiếp cận nhạc cụ, thử hát một câu hoặc thực hành chơi một nhạc cụ. Quá trình tiếp nhận nghệ thuật theo hướng này làm thay đổi vị trí của người học: Từ người nghe thụ động trở thành người tham gia. Một kiến thức về âm nhạc, khi được gắn với âm thanh thực tế, với nghệ sĩ và với hành động trải nghiệm, sẽ dễ hình thành cảm xúc và ký ức hơn.

Một chương trình trải nghiệm hát xẩm tại Trường tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông Ngôi Sao Hoàng Mai (tên thường gọi là Trường Phổ thông Ngôi Sao Đại Kim), Hà Nội, là một thí dụ. Học sinh được dành thời gian đặt câu hỏi với nghệ sĩ, đồng thời được nghệ sĩ dẫn dắt bằng những câu hỏi phù hợp để tự suy nghĩ và trả lời. Nghệ sĩ giới thiệu về xẩm, nhạc cụ và cách thể hiện, còn học sinh được trực tiếp trao đổi. Đặc biệt, phần giao lưu không chỉ dành cho học sinh mà có sự tham gia của giáo viên. Cả hội trường cùng hát một câu xẩm tàu điện với các nghệ sĩ, tạo nên không khí cởi mở, vui vẻ và gần gũi; qua đó biến không gian học đường thành một không gian văn hóa, nơi nghệ sĩ, giáo viên và học sinh cùng chia sẻ âm nhạc. Ở đây, điều đáng nói không phải là học sinh nhớ được bao nhiêu thông tin về xẩm, mà là các em đã thật sự tham gia một hoạt động âm nhạc.

Một trường hợp khác tại Trường tiểu học Phương Mai, Hà Nội cho thấy, trải nghiệm có thể đi xa hơn việc nghe và tương tác, trở thành cả một quá trình học tập và thực hành. Tháng 3/2026, học sinh của trường tham dự Chương trình giao lưu Giáo dục kỹ năng tham gia giao thông an toàn cấp tiểu học, năm học 2025-2026 tại Quảng Ninh với một tiết mục hát xẩm. Để tạo sự gần gũi với lứa tuổi, chất liệu xẩm được kết hợp với âm nhạc điện tử; ca từ được xây dựng phù hợp với nội dung giáo dục, đồng thời đưa rap với tiếng Việt và tiếng Anh vào tiết mục.

Ban đầu, việc tiếp nhận của các em nhỏ không dễ dàng. Xẩm có lối hát, cách nhấn nhá và xử lý câu chữ khác với những ca khúc phổ thông mà học sinh thường nghe. Tuy nhiên, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ sĩ, nghệ nhân, cùng phương pháp truyền dạy nghiêm túc nhưng gần gũi, chỉ sau vài buổi làm quen, các em đã dần tiếp nhận được. Từ chỗ chưa hứng thú, các em trở nên hào hứng luyện tập, tự tin biểu diễn và mang theo niềm tự hào khi đại diện cho Hà Nội tham dự chương trình. Tiết mục đã được trao Giải nhất.

Trường hợp này gợi ra một vấn đề rộng hơn: Trẻ em không “quay lưng” với nghệ thuật truyền thống mà khoảng cách nhiều khi còn bởi cách thức tiếp cận ban đầu. Qua quá trình được nghe, được học, được thực hành và được tham gia sáng tạo, các em có thể hình thành sự gần gũi với những giá trị truyền thống.

Âm nhạc và khả năng lắng nghe của con người

Hơn 10 năm trước, cố Giáo sư Hoàng Chương và Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc (nay là Viện cùng tên) từng tổ chức nhiều chương trình đưa nghệ thuật tuồng vào trường học tại Thủ đô Hà Nội, tỉnh Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) và một số địa phương khác. Những học sinh có năng khiếu được lựa chọn để truyền dạy, tập luyện và thể hiện các trích đoạn tuồng. Cùng với đó là các chương trình tuyên truyền văn hóa giao thông thông qua xẩm, quan họ, hát văn, múa rối nước với hình thức vui tươi, gần gũi.

Một làn điệu xẩm, quan họ, chèo hay ca trù, nếu chỉ đơn thuần xuất hiện trong sách giáo khoa, có thể trở thành kiến thức xa cách. Nhưng khi tiếng đàn vang lên, nghệ nhân cất tiếng hát, học sinh được hỏi, được thử, được tập và được biểu diễn, di sản trở thành một phần của ký ức cá nhân. Tất nhiên, hoạt động âm nhạc này không chỉ gói gọn trong âm nhạc truyền thống mà mở rộng với các thể loại âm nhạc khác.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh học sinh đang sống giữa một môi trường âm nhạc dày đặc. Các nền tảng số có thể đưa đến vô số sản phẩm phù hợp với sở thích tức thời, nhưng thuật toán không thể thay thế vai trò của giáo dục trong việc hình thành năng lực thẩm mỹ. Nhà trường không cần phủ nhận những gì học sinh đang nghe mà cần mở rộng thế giới nghe của các em, giúp các em từ cái quen thuộc bước đến cái chưa biết, từ âm nhạc đại chúng đến âm nhạc nghệ thuật, từ hiện đại đến truyền thống.

Mục tiêu của giáo dục âm nhạc phổ thông là hình thành những con người có khả năng cảm nhận cái đẹp, có đời sống tinh thần phong phú, biết lắng nghe và biết trân trọng những giá trị văn hóa. Vì vậy, tăng cường giáo dục âm nhạc trong nhà trường không nên chỉ được hiểu là tăng số tiết học hay thêm các chương trình văn nghệ mà là tăng cường những cơ hội để học sinh được sống trong âm nhạc.