Hành lang pháp lý bảo vệ người thầy

- Thưa Cục trưởng, năm học này được lãnh đạo Đảng và Nhà nước đặt kỳ vọng là một năm học hứa hẹn nhiều đổi mới. Với việc Luật Nhà giáo chính thức đi vào cuộc sống, theo ông, bước ngoặt lớn nhất mang tính nền tảng để người thầy yên tâm cống hiến trong giai đoạn mới là gì?

- Đúng vậy. Điểm cốt lõi của năm học mới này không nằm ở những khẩu hiệu hay phong trào bề nổi, mà phải bắt đầu từ chính người thầy - nhân tố quyết định chất lượng tại từng lớp học, cấp học. Bước ngoặt lớn nhất khi Luật Nhà giáo đi vào đời sống là bước chuyển tư duy từ “quản lý nhà giáo như một viên chức thông thường” sang “quản trị và phát triển nguồn nhân lực đặc thù”.

Luật Nhà giáo hiện hành đã xác lập hành lang pháp lý vững chắc, bảo vệ danh dự, nhân phẩm và tạo không gian sáng tạo tối đa cho thầy cô. Lần đầu tiên, quyền hành nghề của nhà giáo được định danh và bảo vệ bằng luật. Khi thầy cô được giải phóng khỏi những nỗi lo phi giáo dục, được tôn trọng và bảo vệ trong môi trường sư phạm an toàn, đó chính là tiền đề căn bản nhất để tạo nên chuyển biến thực chất trong từng giờ học.

- Thu nhập và đãi ngộ luôn là nỗi trăn trở lớn nhất khiến không ít giáo viên giỏi phải rời ngành hoặc chật vật xoay xở. Luật Nhà giáo đã hiện thực hóa cam kết “lương nhà giáo được xếp cao nhất trong hệ thống thang bảng lương hành chính sự nghiệp”, cụ thể ra sao, thưa ông?

- Đây là nội dung được toàn xã hội và hơn 1,6 triệu nhà giáo đặc biệt quan tâm. Luật Nhà giáo đã luật hóa nguyên tắc: Lương của nhà giáo được xếp cao nhất trong hệ thống thang bảng lương hành chính sự nghiệp, đồng thời được hưởng phụ cấp ưu đãi nghề và các phụ cấp khác tùy theo tính chất công việc, vùng miền.

Cụ thể, cơ cấu tiền lương mới không chỉ tăng mức lương cơ bản, mà còn ưu tiên đột phá cho giáo viên mầm non, giáo viên công tác tại vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và các khu vực có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn. Phụ cấp ưu đãi nghề đối với giáo viên mầm non đã được điều chỉnh tăng lên mức tối thiểu 35% đến 50%, giải quyết dứt điểm thâm hụt thu nhập kéo dài nhiều năm qua.

Bên cạnh đó, chính sách thu hút nhân tài cũng được cụ thể hóa: Sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, người có trình độ cao, chuyên gia đầu ngành khi tuyển dụng vào ngành giáo dục sẽ được hưởng chính sách lương, phụ cấp đặc thù và hỗ trợ ban đầu về nhà ở. Tiền lương không còn dừng ở mức “đủ sống”, mà phải trở thành động lực để thu hút và giữ chân những người giỏi nhất cho sự nghiệp trồng người.

- Một thực tế khá nan giải nhiều năm qua là tình trạng “vừa thừa, vừa thiếu” giáo viên cục bộ, cùng cơ chế tuyển dụng viên chức còn rườm rà, bất cập. Luật mới đã giải bài toán này như thế nào để ngành giáo dục chủ động được nguồn nhân lực?

- Trước đây, việc tuyển dụng nhà giáo không phải do ngành Giáo dục chủ trì, dẫn đến tình trạng chậm tuyển dụng, tuyển không đúng chuyên môn, tuyển dụng theo tiêu chuẩn viên chức chung chưa phù hợp với đặc thù sư phạm. Luật Nhà giáo đã trao quyền chủ động chiến lược cho ngành Giáo dục. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo được tham gia trực tiếp vào quá trình xác định chỉ tiêu, thẩm định tiêu chuẩn và tổ chức tuyển dụng nhà giáo. Quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục trong tuyển dụng, sử dụng và đánh giá giáo viên dựa trên năng lực thực tế cũng được nâng cao.

Đặc biệt, Luật mở ra cơ chế luân chuyển, điều động nhà giáo linh hoạt giữa các vùng miền và giữa các trường trong cùng địa bàn. Việc thăng hạng chức danh nghề nghiệp cũng giảm bớt thủ tục văn bằng, chứng chỉ rườm rà, tập trung đánh giá qua hiệu quả giảng dạy thực tế và sự đóng góp cho học sinh. Điều này loại bỏ hoàn toàn cơ chế “xin-cho”, giúp luồng sinh khí mới lưu thông trong toàn hệ thống.

- Bên cạnh áp lực tài chính, những áp lực hành chính và tổn thương sức khỏe tinh thần do một số ứng xử xã hội thiếu chuẩn mực cũng đang là “gánh nặng âm thầm” của người thầy. Xin Cục trưởng cho biết, Luật Nhà giáo có những lá chắn pháp lý nào để bảo vệ giáo viên?

- Chúng ta không thể đòi hỏi một người thầy truyền năng lượng tích cực cho học sinh khi bản thân họ liên tục kiệt sức vì giấy tờ, hoặc sống trong sợ hãi tổn thương danh dự. Luật Nhà giáo giải quyết trực diện hai “điểm nghẽn” này.

Thứ nhất, Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật quy định cắt giảm thủ tục hành chính không cần thiết, chấm dứt tình trạng giáo viên phải dành quá nhiều thời gian cho các loại sổ sách, báo cáo hình thức hay các cuộc thi mang tính phong trào. Chúng tôi quy định rõ: Thời gian của giáo viên phải được trả lại cho chuyên môn và học sinh.

Thứ hai, về bảo vệ danh dự và quyền nghề nghiệp, Luật quy định nghiêm cấm cá nhân, tổ chức có hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể nhà giáo; cấm đăng tải, phát tán thông tin sai sự thật về nhà giáo trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội khi chưa có kết luận chính thức từ cơ quan có thẩm quyền. Khi xảy ra xung đột hay sự cố sư phạm, nhà giáo được quyền yêu cầu cơ quan quản lý và pháp luật bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Đây chính là “lá chắn” giúp thầy cô an tâm làm nghề với sự tự tôn vốn có.

- Bước vào kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI), người thầy không chỉ dạy chữ mà còn là người dẫn đường. Ngành giáo dục đã và đang chuẩn bị chính sách đào tạo, phát triển nghề nghiệp ra sao để giáo viên không bị tụt hậu hay kiệt sức trước làn sóng công nghệ?

- Công nghệ hay AI không thể thay thế được trái tim và sự thấu cảm của người thầy, nhưng người thầy biết sử dụng AI chắc chắn sẽ làm việc hiệu quả hơn những người không biết ứng dụng công nghệ. Theo Luật Nhà giáo, đào tạo và bồi dưỡng liên tục là quyền lợi và nghĩa vụ bắt buộc của nhà giáo, được Nhà nước bảo đảm ngân sách. Bộ đã ban hành Khung năng lực số cho giáo viên mầm non, phổ thông và đang triển khai các hoạt động bồi dưỡng Đề án nâng cao năng lực số cho đội ngũ nhà giáo. Giáo viên được trang bị kỹ năng khai thác AI như một “trợ lý giảng dạy” giúp soạn giáo án, thiết kế bài giảng tương tác và giảm bớt các thao tác chấm thi, quản lý lớp học thủ công.

Đồng thời, chương trình bồi dưỡng tập trung mạnh vào kỹ năng chăm sóc sức khỏe tinh thần, tư vấn tâm lý học đường và quản lý cảm xúc. Khi người thầy được tháo cởi gánh nặng công việc bằng công nghệ và được chăm sóc sức khỏe chu đáo, trường học hạnh phúc mới thật sự trở thành hiện thực chứ không còn là ước mơ xa vời.

- Trân trọng cảm ơn ông! ■