Giá trị không thể phủ định
Nhà cổ là những nếp nhà ở truyền thống lâu đời, không đơn thuần có chức năng là nơi tránh mưa nắng, nơi sinh hoạt của mỗi gia đình, mà còn là nơi tích tụ một hàm lượng văn hóa, kiến trúc rất đặc biệt. Một ngôi nhà cổ, dù ba, năm hay bảy gian, đều hình thành nên từ điều kiện sống và nhu cầu sử dụng của người dân, đều phản ánh đầy đủ những giá trị về nghệ thuật tổ chức không gian sống, nghệ thuật ứng xử với thiên nhiên rất tuyệt của ông cha ta từ bao đời đọng lại. Kiến trúc của ngôi nhà, thực chất được hình thành từ dân gian, mà vẻ đẹp, giá trị của nó được bồi đắp dần, lưu truyền, và nhân rộng trong thời gian dài nên đã trở thành truyền thống.
Chúng ta đang hướng tới bảo tồn các di sản văn hóa, các ngôi làng giàu truyền thống và bình dị, thì nhà cổ, nhà truyền thống là một trong số đối tượng, thành tố chính làm nên quỹ kiến trúc của mỗi làng cần được gìn giữ và phát huy. Sự xuống cấp, biến mất của những ngôi nhà cổ đã và đang ở mức báo động trên cả nước. Tuy rằng, chưa có tổng kết nào trong vòng 10 năm qua, nêu bao nhiêu ngôi nhà cổ đã bị "đốn hạ", hay thống kê cả nước hiện còn bao nhiêu. Nhưng, hãy điểm qua một số địa phương có nhiều nhà cổ để cùng nhìn nhận.
Hà Nội là nơi có nhiều làng cổ, hội tụ nhiều nhà cổ vào bậc nhất cả nước, nhưng đang mất dần. Làng cổ Hòa Mục không còn nhà cổ nào; làng Đông Ngạc cách đây mấy năm có hơn 100 nhà cổ niên đại từ 100 năm trở lên, nay chỉ còn khoảng 40; làng Cự Đà đang bị đô thị hóa nhanh chóng nên rất nhiều nhà cổ bị tàn phá, chỉ còn lại mươi ngôi nhà gỗ và biệt thự có tuổi đời 100 năm trở lên; làng cổ Đường Lâm còn khoảng 100, làm dậy sóng dư luận thời gian qua... đang đứng trước những thách thức về cơ chế quy hoạch và bảo tồn.
Ở các địa phương khác như Hội An (Quảng Nam) có khoảng 1.000 nhà cổ; làng cổ Nha Xá (Duy Tiên, Hà Nam) còn 18 ngôi nhà đang xuống cấp nghiêm trọng; làng Đông Hòa Hiệp (Cái Bè, Tiền Giang) còn tám nhà; làng Thổ Hà (Việt Yên, Bắc Giang) còn hơn 40, nhưng 20 nhà đã bị biến dạng do sửa chữa; làng Phước Tích (Phong Điền, Thừa Thiên-Huế) còn 30 nhà cổ, trong đó 20 nhà được xếp loại đặc biệt quý hiếm... Số lượng nhà cổ đang ngày một giảm đi nhanh chóng nên chiến lược bảo tồn chúng là cực kỳ cần thiết.
Bất cập khó gỡ
Hệ thống làng cổ, nhà cổ cấu thành quỹ kiến trúc truyền thống dân tộc cần được xem xét bảo tồn và phát huy giá trị trên cơ sở được quan tâm đầy đủ và nghiên cứu toàn diện, tránh tình trạng làm lấy lệ, cứ bùng lên rồi lại bẵng đi.
Bức xúc của người trong cuộc như ông Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản đã nói: "Nước ta có chín nghìn làng, mà chỉ đang giữ Đường Lâm và Phước Tích, mà không giữ thì còn gì là di sản!" là rất có cơ sở.
Cũng phải nói rằng, các cơ quan chức năng đã phần nào quan tâm tìm cơ hội tồn tại cho làng cổ, nhà cổ. Tuy nhiên công tác bảo tồn còn nhiều bất cập, và những năm qua, những địa phương có được vài ngôi nhà được bảo tồn cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Hơn thế, con người, đóng vai trò chủ thể, tạo dựng cái hồn cốt của nhà cổ cũng chưa được quan tâm.
Cho đến hiện nay, tuy nhận thức giá trị của di sản nhà cổ, song vẫn chưa có một quy hoạch, kế hoạch tổng thể cho công tác này. Phải rõ ra, nội dung tiến hành là làm bảo tồn chứ không phải làm bảo tàng. Sự việc người dân xin trả lại danh hiệu ở Đường Lâm và tiếp đó ở phố cổ Đồng Văn (Hà Giang) là những minh chứng về sự cứng nhắc về quản lý cũng như cách làm áp đặt. Họ chưa nhận được sự quan tâm đúng đắn, chưa được hài hòa các lợi ích, ảnh hưởng đến đời sống nên gây ra bức xúc... Về việc này đã có nhiều ý kiến cho rằng, không thể trách dân, quản lý nhà nước phải nhận trách nhiệm.
Sự giúp đỡ, hỗ trợ của các chuyên gia Nhật trong hoạt động bảo tồn một số làng cổ là rất đáng quý, song, phía Việt Nam chưa có chuyên gia đủ trình độ để tiếp nhận những kinh nghiệm của họ. Cũng cần nghiên cứu, chọn lọc cách làm phù hợp với điều kiện, văn hóa Việt Nam, chứ không phải rập khuôn như làm ở nước họ.
Hiện tại, các nguồn lực cho công tác này quá yếu. Kinh phí dành cho bảo tồn nhà cổ quá hạn hẹp, trong khi đó số lượng di tích xuống cấp cần bảo vệ rất nhiều. Các chuyên gia trong nước am hiểu và tâm huyết về công tác bảo tồn nhà cổ rất thiếu, các nghệ nhân có khả năng tham gia công tác tu bổ, cải tạo nhà cổ dần thưa vắng.
Thêm nữa, chúng ta chưa chú trọng đến cái hồn của ngôi nhà. Điều làm nên giá trị của ngôi nhà không chỉ là những hiện vật cấu thành, không gian chung quanh nó, mà còn là chủ thể con người sống trong nó. Chúng ta phải đặt câu hỏi, bảo tồn nhà cổ để làm gì? Chắc chắn, không phải bảo tồn rồi để đấy, mà cần phát huy giá trị của nó để sử dụng phù hợp với hiện tại. Tốt nhất là khai thác để phục vụ cho du lịch.
Hướng tới những giải pháp cụ thể, thiết thực, hiệu quả
Khắc phục những tồn tại, bất cập trong công tác bảo tồn nhà cổ không phải là việc "một sớm, một chiều".
Song, nếu không nhanh tay, thì sự khắc nghiệt của thời gian cũng như những tác động trong nhận thức của người dân sẽ làm quỹ nhà cổ ngày càng hao hụt.
Trước mắt, cơ quan chức năng cần đánh giá và phân loại giá trị của những ngôi nhà cổ để xác định phương án bảo tồn phù hợp, chứ không phải cách làm "bảo tàng hóa" như lâu nay. Các biện pháp phân loại, đánh giá, xếp hạng theo các tiêu chí về niên đại, loại hình kiến trúc, kết cấu công trình, quy mô... cho nhà cổ cần sớm thực hiện ở tất cả các địa phương. Đồng thời, cần đối thoại thẳng thắn, trực tiếp với dân, bởi bảo tồn nhà cổ phải song hành với việc bảo đảm cho người dân có cuộc sống ổn định, chung tay lưu giữ sức sống di sản.
Cần có những phương án tuyên truyền gìn giữ, đầu tư kinh phí bảo tồn những ngôi nhà thật sự có giá trị.
Chỉ khi nào công tác bảo tồn thật sự đi vào bản chất, với sự nỗ lực và tâm huyết của các cơ quan liên quan cùng sự đồng thuận của người dân, thì những di sản nhà cổ sẽ có cơ hội tiếp tục song hành cùng nhịp sống hiện đại.
| Sẽ là mất mát lớn nếu một mai vắng bóng những ngôi nhà cổ - bằng chứng một thời của nhiều làng quê đang say sưa đổi mới nhưng thiếu sự tiếp nối. Điều đó khiến chúng ta - những người có trách nhiệm, cả những người yêu và hiểu giá trị của nhà cổ phải suy nghĩ. |
Một ngôi nhà cổ bị tàn phá ở thôn Cự Đà. Ảnh: HOÀNG GIANG
Việc bảo tồn hồn cốt nhà cổ chưa được quan tâm đúng mức. Ảnh:VĂN PHƯƠNG
