Tại hội nghị Khoa học “Sản xuất chip bán dẫn-Từ nguyên liệu đến thành phẩm” diễn ra mới đây, nhiều chuyên gia cho rằng: Việt Nam cần đầu tư cho các nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng lớn dựa trên nền tảng nghiên cứu cơ bản, triển khai ngay các nghiên cứu tiền ứng dụng hoặc các công nghệ tiên tiến có khả năng cạnh tranh cao trong ngắn hạn.
Cùng đó, cơn sốt bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra cho Việt Nam cơ hội để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Đất hiếm chính là “con chip” để Việt Nam mặc cả trên bàn đàm phán quốc tế. Thay vì chỉ đóng vai trò là nơi gia công lắp ráp với giá trị gia tăng thấp, việc sở hữu nguồn nguyên liệu đầu vào cho phép Việt Nam thương thảo các đối tác nước ngoài chuyển giao công nghệ và đầu tư chiều sâu. Muốn thu hẹp xuất siêu, chúng ta có thể đẩy mạnh hợp tác khai thác với các nước lớn, nhập máy móc từ đó.
Lợi thế về tài nguyên đất hiếm là có, nhưng sẽ rõ hơn nếu Việt Nam chủ động xây dựng hình ảnh của một đối tác cung ứng tin cậy, minh bạch, có lộ trình kiểm soát phát thải, chất thải và truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. Cùng đó là việc sở hữu công nghệ phân tách đất hiếm phù hợp để đẩy mạnh cơ hội tăng tốc cho ngành công nghiệp bán dẫn quan trọng mà Chính phủ đã đề ra. Theo chuyên gia năng lượng Khương Quang Đồng, đây là giai đoạn cần nhiều sự quyết tâm để đẩy mạnh xây dựng nền công nghiệp bán dẫn sớm thành hình, thành khối.
Việt Nam đang phối hợp Mỹ và Hàn Quốc thực hiện Chương trình Nghiên cứu khoa học về đất hiếm. Đây không phải là sự hợp tác rời rạc, mà được định hướng theo chuỗi, từ lấy mẫu, đặc trưng hóa, tuyển làm giàu, tách chiết đến chuẩn hóa quy trình và xây dựng năng lực tại chỗ. Trong cấu trúc chuỗi cung ứng mới, Việt Nam được nhìn nhận là quốc gia có nền tảng địa chất thuận lợi, sở hữu tiềm năng đất hiếm và nhiều loại khoáng sản gắn với năng lượng xanh.
Dự kiến, Việt Nam và Hàn Quốc sẽ thành lập Trung tâm Chuỗi Cung ứng Khoáng sản Chiến lược Hàn - Việt và vận hành trong năm 2026. Mục tiêu là kết hợp thế mạnh tài nguyên của Việt Nam với công nghệ chế biến, tinh luyện hiện đại từ Hàn Quốc, hướng tới cung cấp nguồn nguyên liệu chất lượng cao, ổn định cho thị trường quốc tế. Các tập đoàn lớn của Hàn Quốc như LS Eco Energy và Posco International đã bắt đầu triển khai hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam. Một số hợp đồng nhập khẩu các oxit đất hiếm, trong đó có neodymium và dysprosium, đã được ký kết, phục vụ sản xuất nam châm vĩnh cửu cho ngành điện tử và ô-tô điện.
Trong tương lai, khi Việt Nam ghi tên mình lên bản đồ cung cấp vật liệu chiến lược và linh kiện công nghệ cao toàn cầu, các nhà máy sản xuất nam châm hay động cơ xe điện sẽ góp phần bảo đảm an ninh nguyên liệu cho các ngành công nghiệp mũi nhọn trong nước, thúc đẩy tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tăng nguồn thu ngân sách từ các sản phẩm có hàm lượng chất xám cao ■
