M.Gorki từng viết, trong những thời khắc đen tối của cuộc sống, mây đen che cả mặt trời, trong khi các loài chim khác rên xiết và sợ hãi thì “Riêng mình chim báo bão bay lượn ngang tàng và tự do trên biển dậy sóng bạc đầu”! Chúng cất tiếng kêu và “... trong tiếng kêu có niềm khát khao bão táp!;“Chim biết chắc mây đen sẽ không che nổi ánh mặt trời, không bao giờ che nổi”!
Rất nhiều năm, người ta đã đồng nghĩa hợp tác xã, mậu dịch quốc doanh với CNXH. Ai không vào hay vào rồi mà ra khỏi hợp tác thì bị phân biệt đối xử, con cái khó mà được đi đại học, được vào biên chế. Tư nhân mà kinh doanh, sản xuất bị coi là con buôn, là mầm mống tư bản, phải ngăn chặn, cải tạo!
Ông Nguyễn Văn Chẩn, nhân vật trong bài báo “Câu chuyện ông vua lốp” đăng trên báo Văn nghệ giữa năm 1986 của Trần Huy Quang, là người từ năm 1958 đã biết tận dụng lốp ô-tô thừa làm dép cao-su, đưa cuộc sống gia đình lên khá giả. Nhưng rồi dép nhựa lên ngôi, ông trở về nghèo đói. Ông chuyển sang nghề làm bút. “Một hôm thằng con tôi đi học về mếu máo: “Bố ơi, bố mua cho con cái bút khác chứ cái bút đang dùng vỡ cổ rồi, mực chảy nhòe nhoẹt cả tay”. Tôi đi khắp các cửa hàng mậu dịch quốc doanh không nơi nào có, hoặc có thì bán phân phối. Tôi đành phải bỏ ra sáu đồng mua cho cháu một cái “Trường Sơn” mà giá phân phối chỉ có ba đồng. Tôi căm ghét cái ba đồng ngoài giá mậu dịch ấy”. Thế rồi vì ông làm bút máy cho học sinh từ phế liệu, chủ yếu là dép nhựa hỏng, mà bị tịch thu hết tài sản, bị Tòa Hà Nội tuyên phạt 30 tháng tù phải nằm Hỏa Lò vì tội đầu cơ. Kêu kiện mãi, Tòa Phúc thẩm của Tòa án Nhân dân tối cao chỉ phạt cảnh cáo và 100 đồng, “xí xóa” cái chuyện ngồi tù. Đó là năm 1972.
Cái con người ham làm ra cái gì cuộc sống cần, ham làm ra tiền trong ông Chẩn lúc nào cũng cựa quậy. Ông chuyển sang sản xuất nhựa vá săm, trong hai năm mà phất. Năm 1974 lại bị bắt. Được tha, lại đi làm lốp xe đạp. “Năm tám mốt, tám hai, tám ba, những năm lốp tôi bán rất chạy, khách cứ đùa tôi là “vua lốp”. Mỗi năm xuất hai ngàn đôi cho nhà nước. Sau khi được tặng huy chương đồng tại triển lãm Giảng Võ, báo chí động viên. Tiếng tăm, theo sau nó là tai họa, chữ tài liền với chữ tai. Giữa năm tám ba, tai họa ập xuống. Lại khám nhà. Lại niêm phong”... Không những thế còn bị khởi tố, bắt giam vào ngày 25-7-1983. Nhưng rồi báo chí đã vào cuộc kịp thời, giúp đòi lại công bằng cho ông Chẩn. Chính quyền Hà Nội phải trả lại ngôi nhà ở Ngọc Hà đã tịch thu của ông. Trong phiên tòa, ông Chẩn nói: “Tôi xin quỳ xuống đất và xin được vái hai cái: một cho đồng chí N.V.L. và một cho báo chí.
Vào một buổi tối năm 1987, tôi gặp anh Phùng Gia Lộc tại Hà Nội cùng anh Lã Hoan và Đỗ Xuân Thanh. “Ông Lộc đi trốn đấy, không thể ở Thanh Hóa được nữa rồi”! Còn anh Lộc vừa đau khổ, vừa mãn nguyện. Anh nói, đăng được Cái đêm hôm ấy đêm gì có chết cũng cam lòng! Cái đêm hôm ấy đêm gì là truyện ký đặc sắc nhất của cuộc đời sáng tác Phùng Gia Lộc, đồng thời là truyện ký đặc sắc của thời kỳ đầu Đổi mới.
“Việc thật ở nhà tôi đêm 26-11-1983, người ngoài cuộc hẳn cho là mình bịa. Cho đến nay, mỗi khi nghĩ đến, tôi cứ thảng thốt hỏi mình: “Cái đêm hôm ấy... đêm gì”? Anh từng kể về chuyện thu sản và nạn cường hào mới ở nông thôn như thế và sau này, anh viết trong bài của mình cũng như thế. Thu sản mà phải bí mật với dân, 12 giờ đêm mới đồng loạt ra quân; thu sạch xe đạp, bàn ghế giường tủ. Nhà anh mẹ già, ốm yếu, chị cò Lộc làm không đủ ăn lại còn phải tích cóp từng chút cho “hậu sự” của mẹ chồng. Năm 1983, Thanh Hóa nói chung và Thọ Xuân của anh Lộc bị lụt nặng. Dân mò vợt từng bông lúa dưới nước, ăn còn chẳng đủ, lấy đâu ra nộp sản! Mấy chị em thương mẹ, lo xa, dành thóc cho vào áo quan của mẹ để làm bữa cơm cho làng sau này cũng bị cạy nắp lấy hết.
Viết được cái truyện có tiếng vang, nhưng anh Lộc không dám về Thanh nữa; nương nhờ ở nhà nhà thơ Bế Kiến Quốc - Đỗ Bạch Mai và một số anh em khác, ít lâu sau thì mất...
***
Tết năm 1986, Báo Nhân Dân có đăng bài thơ “Lẽ sống” của đồng chí Lê Đức Thọ, trong đó có đoạn Dám nhìn thẳng sự thật/ Đâu sợ ai chê cười/ Ngã xuống thì đứng dậy/ Biết tiến và biết lùi... Đấu tranh là hạnh phúc/ Lẽ sống ở trên đời. Đó là nhận thức và quyết tâm của Trung ương mà rồi đây sẽ được thể hiện trong Nghị quyết Đại hội VI. Trước, trong và sau Đại hội VI, Báo Nhân Dân là nơi nêu ra và góp phần giải quyết nhiều vấn đề bức xúc của cuộc sống. Báo đã cổ vũ mạnh mẽ cho khoán hộ trong nông nghiệp, cho quyền tự chủ của doanh nghiệp; vạch ra những yếu kém trong lưu thông phân phối, chống nạn ngăn sông cấm chợ.
Báo đã cổ vũ mạnh mẽ cho những tác phẩm văn nghệ viết về đổi mới như Cù lao Tràm, Đứng trước biển của Nguyễn Mạnh Tuấn. Báo hồi ấy bốn trang nhưng Tổng Biên tập Hồng Hà dành hẳn một trang cho “Vấn đề hôm nay”.
Cùng với loạt bài Những việc cần làm ngay, vừa phản ánh, vừa chỉ đạo xử lý các hiện tượng tiêu cực trong cuộc sống, làm cho báo nóng hôi hổi. Nếu như Báo Nhân Dân chọn nhiều hơn về vấn đề chung và thiên về lý luận; thì báo Văn Nghệ, Tiền Phong, Lao Động lại chọn đề tài cụ thể, từng câu chuyện và số phận độc đáo, có thái độ bênh vực người dân “thấp cổ bé miệng” một cách rõ ràng, lại có lối viết hình tượng nên có sức truyền cảm và lay động mạnh mẽ.
Sau khi đọc bài thơ của đồng chí Lê Đức Thọ trên Báo Nhân Dân, nữ sinh văn khoa năm thứ hai ĐHTH Hà Nội Phạm Thị Xuân Khải đã gửi cho Trưởng ban Tổ chức T.Ư một bài thơ Mùa xuân nhớ Bác. Văn phòng Lê Đức Thọ gửi bài thơ này tới báo Tiền Phong. Bài thơ đăng ngày 25-3- 1986 và như một vụ nổ, châm ngòi cho những “vụ nổ” khác, phá tan sự im lặng vì rụt rè, sợ hãi và bế tắc về tư tưởng lúc đó. Thơ đặt vấn đề:
Bởi lẽ đấu tranh - tránh đâu cho được
Đồng chí không bằng đồng tiền
Bằng lòng vẫn hơn bằng cấp
Có ai thấu chăng
Và ai phải sửa?
Tôi hỏi anh Dương Kỳ Anh, nguyên Tổng Biên tập báo Tiền Phong rằng, khi đăng những bài như Mùa xuân nhớ Bác, Vụ án 2000 ngày... các anh có sợ không?
Dương Kỳ Anh nói: “Khi quyết định đăng những bài báo như vậy, Ban Biên tập cũng biết trước sẽ có những phản ứng dữ dội, bởi vì lúc đó chưa được cởi mở như sau này. Báo chí suốt một thời gian dài trước đó gần như không có đăng những vấn đề gai góc, là những vấn đề rất mới, rất nhạy cảm, rất khó được chấp nhận lúc đó, không phải chỉ có cấp trên mà trong người đọc, trong xã hội chưa quen với những bài báo như vậy... Nhưng Ban Biên tập vẫn quyết định đăng vì muốn nói lên sự thật, muốn bảo vệ lẽ phải, sự công bằng... Với lại lúc đó anh em trong Ban Biên tập còn trẻ, rất hăng hái, không sợ phải đối mặt với khó khăn, thách thức, vì thấy mình làm đúng, lương tâm mình trong sáng”...
Khi Trần Huy Quang viết về ông vua lốp, sự nhạy cảm của nhà báo nhận ra cần phải giải phóng sức sản xuất. Ai đời, xã hội thiếu sản phẩm lại cấm người dân sản xuất!
Cuộc Cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong mấy mươi năm, do biết dựa vào dân, nên đã làm được nhiều chuyện thần kỳ. Nhưng bởi thế mà có tâm lý thần thánh hóa, cam chịu bao cấp về tư tưởng, cũng chẳng mấy hay ho. Chúng ta đã giải phóng được đất nước; nhưng cũng như thời kỳ tiền đổi mới, với nhiều khủng hoảng và bế tắc, vẫn cho thấy sự chưa giải phóng hoàn toàn được chuyện cơm áo và cần có sự giải phóng tiếp tục về tinh thần. Chỉ khi có sự giải phóng về tư tưởng, về tinh thần mạnh mẽ, mới có sự phát triển đất nước mạnh mẽ.
| Chỉ khi có sự giải phóng về tư tưởng, về tinh thần mạnh mẽ, mới có sự phát triển đất nước mạnh mẽ. |
