Từ nguy cơ suy diễn tác phẩm
Tại hội thảo về tự do biểu đạt do UNESCO và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức cuối năm 2017, một thí dụ về khâu cấp phép đã khiến nhiều đại biểu tham dự lắc đầu ngao ngán. Đó là câu chuyện tác phẩm không được cấp phép của họa sĩ Trần Hậu Yên Thế trong khuôn khổ dự án Bích họa trên phố Phùng Hưng. Lấy ý tưởng từ căn nhà kiến trúc Pháp, họa sĩ vẽ một bức tranh tường rất ấn tượng trên một vòm cầu Long Biên cổ kính. Trong đó, ngôi nhà kiểu Pháp được chia làm hai phần: một phần mới, phần còn lại mờ nhạt hơn do ảnh hưởng của thời gian. Trước đó, ông Thế đã từng nghiên cứu rất sâu và tổ chức triển lãm về những di sản kiến trúc Pháp ở Hà Nội như nhà mặt phố, nhà biệt thự...Tuy nhiên, cách phân chia trên tranh giống như một vết xé đã khiến hội đồng thẩm định không hài lòng. “Họ quá suy diễn với tác phẩm của tôi. Nếu cứ ép buộc họa sĩ phải sửa lại thì tôi sẽ rút tranh khỏi dự án bích họa này”, họa sĩ Trần Hậu Yên Thế tuyên bố. Rất may là bức tranh sau đó vẫn được giữ lại và thu hút rất nhiều người đến xem, tương tác và chụp ảnh cùng tác phẩm.
Đấy chỉ là một trong rất nhiều câu chuyện về thẩm định nghệ thuật tại Việt Nam, khi nhiều tác phẩm bị suy diễn, bị khoác thêm những lớp áo thông điệp - ẩn ý nằm ngoài ý đồ sáng tạo của chính tác giả. Nó cũng khiến nhà quản lý dễ nảy sinh tâm lý dè dặt khi đặt bút ký giấy phép cho các cuộc triển lãm hoặc các hoạt động xuất bản. Mới đây, Cục Mỹ thuật - Nhiếp ảnh và Triển lãm cho biết sẽ đứng ra tổ chức một triển lãm ảnh khỏa thân (ảnh nude) vào tháng bảy tới. Các tác phẩm sẽ do Phó Cục trưởng Mã Thế Anh đứng ra lựa chọn. Tuy nhiên, theo Cục trưởng Vi Kiến Thành, đơn vị tổ chức sẽ dán nhãn 18+ cho cuộc triển lãm. Thậm chí, ông Thành còn cho biết, nếu cần sẽ cử người đứng cửa để kiểm tra giấy tờ tùy thân của khán giả tới thưởng lãm. Trong khi đó, nhiều tác phẩm của các tác giả dự kiến được trưng bày đã từng được in sách. Chẳng hạn, hai cuốn sách ảnh Xuân thì và Miền cổ tích của nghệ sĩ nhiếp ảnh Thái Phiên đã từng xuất bản mà không hề phải dán nhãn 18+. Ảnh nude của tác giả Ngô Xuân Phú cũng đã từng được đăng báo và không hề nhận được phản hồi tiêu cực gì. “Chúng tôi phải hạn chế độ tuổi người xem vì dư luận xã hội cũng còn nhiều luồng ý kiến khác nhau chứ không phải tất cả đều đã đồng thuận ủng hộ”, ông Thành giải thích.
Cùng câu chuyện về những bức ảnh nude, lúc sinh thời, nhiếp ảnh gia Lê Quang Châu cho biết ông cũng từng ấp ủ việc triển lãm những tác phẩm nghệ thuật đầy tâm huyết của mình. Những bức ảnh mà ông lựa chọn trình duyệt đều phải tuân thủ theo tiêu chí “không được rõ điểm đen”. Thậm chí việc thiếu nữ nude mà đầu đội khăn piêu cũng không được chấp nhận vì sợ gây ảnh hưởng đến... đoàn kết dân tộc. Chịu lùi từng đó bước, song cuối cùng ông vẫn không nhận được giấy phép triển lãm. Nguyên nhân là vì “chưa phải thời điểm thích hợp”!
Khâu biên tập cũng khiến những người làm truyện tranh không mấy dễ chịu hơn. Chẳng hạn, tác giả Nguyễn Khánh Dương từng bị yêu cầu giảm kích cỡ một nửa chữ “Xoẹt” trên một trang truyện. Lý do, để tránh ảnh hưởng bạo lực đến độc giả trẻ. Thậm chí, khi có một nhân vật tốt bị chết, biên tập viên còn yêu cầu anh phải thay đổi. Người tốt phải sống, người tốt không thể chết. “Chúng tôi chẳng biết làm thế nào với lời đề nghị đó. Đành phải nói việc này khó quá, thôi tập này cứ để nhân vật chết, còn tập sau tác giả sẽ suy nghĩ cách nào đó để nhân vật có thể hồi sinh”, Dương nhớ lại.
Việc duyệt phim cũng không mấy suôn sẻ. Bộ phim 50 sắc thái: Đen khi ra rạp đã được gắn mác 18+. Tuy nhiên, sau khi đã dán nhãn hạn chế độ tuổi, Hội đồng duyệt phim quốc gia vẫn chưa yên tâm nên còn quyết định cắt đi khá nhiều cảnh nóng. Điều này ảnh hưởng đến mạch phim, gây đứt gãy về nhạc phim, logic tâm lý nhân vật không liền mạch nên dễ gây cảm giác bực bội cho khán giả. Với một bộ phim tình cảm khai thác chủ đề tình dục xuyên suốt như 50 sắc thái: Đen, việc mạnh tay cắt cảnh nóng tuy chưa đến mức khiến khán giả không thể nắm bắt chuyện phim, song lại khiến cảm xúc của người xem hụt hẫng. “50 sắc thái: Đen sau khâu duyệt đã thành Chúc bé ngủ ngon. Nhưng dù sao phim đó cũng dở, bị cắt cũng không sợ, không thấy tiếc bằng những bộ phim chất lượng bị can thiệp mạnh tay”, đạo diễn điện ảnh Nguyễn Hoàng Điệp bày tỏ.
Trái ngược hẳn với 50 sắc thái: Đen bị cắt nhiều cảnh nóng mà vẫn mang nhãn 18+, Tây du ký: Mối tình ngoại truyện 2 lại được dán nhãn P phổ biến rộng rãi dù có rất nhiều cảnh phô bày da thịt và hành động cưỡng bức. Trong khi đó, tại Mỹ và một số nước khác, phim này được dán nhãn PG13 (khuyến cáo nội dung không thích hợp với trẻ em dưới 13 tuổi). Thêm vào đó, chưa có quy định rõ ràng khiến việc phân loại 13+ và 16+ trở nên rất may rủi. “Những quy định này sẽ còn cần được hoàn thiện, để vừa kiểm soát được đối tượng khán giả thích hợp nhưng lại không can thiệp quá sâu tới sự hoàn chỉnh của mỗi tác phẩm”, đạo diễn Hoàng Điệp cho biết.
Bìa cuốn sách ảnh nghệ thuật Miền cổ tích của nghệ sĩ nhiếp ảnh Thái Phiên.
Hậu kiểm chặt chẽ là giải pháp tối ưu
Họa sĩ Lê Thiết Cương cho rằng việc cấp phép hiện nay có nguy cơ rơi vào lạc hậu nếu không nhanh chóng thay đổi tư duy. Chẳng hạn, ảnh nude chẳng có gì xa lạ với nhiều người trẻ dưới 18 tuổi. Hơn nữa, các tác phẩm nghệ thuật có hình ảnh nude cũng không hề xa lạ trong những cuốn sách lịch sử mỹ thuật, trong các bảo tàng. Bản thân nghệ thuật Việt Nam từ xưa tới nay cũng không hề xa lạ với những hình ảnh như vậy. “Nếu dán nhãn triển lãm ảnh nude, sao không dán nhãn 18+ luôn với tác phẩm thạp đồng Đào Thịnh trong Bảo tàng Lịch sử quốc gia”, ông Cương đặt câu hỏi.
TS Bùi Hoài Sơn - Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia cũng cho rằng: hiện nay xã hội đang thay đổi nhanh và phức tạp, lĩnh vực văn hóa cũng vậy. Chính vì thế nếu vẫn duy trì cách duyệt cũ thì không còn phù hợp. “Chúng ta đang hướng tới xây dựng Chính phủ kiến tạo, hành động, vì nhân dân. Trước đây, trong thời chiến thì áp dụng hình thức như cấm đoán để kiểm soát tác phẩm là điều dễ hiểu. Tuy nhiên bây giờ ngành văn hóa cũng phải kiến tạo, hành động, cũng phải đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết. Tích cực chuyển biến, từ tiền kiểm sang hậu kiểm là một chủ trương quan trọng của ngành văn hóa. Những gì Nhà nước không cấm thì người dân được phép làm”, ông Sơn nói.
Cũng theo ông Sơn, quản lý kiểu Chính phủ kiến tạo là thay vì kiểm tra trước để cấm thì có thể đưa ra một số nguyên tắc rồi hậu kiểm. Chẳng hạn, Nghị định 79 về hoạt động biểu diễn cũng đang chuyển sang hình thức này. Cấp phép hoa hậu cũng đang hướng sang hậu kiểm, thủ tục hành chính được giảm thiểu. Nhưng để đạt được hiệu quả tốt nhất, theo ông Sơn, hình thức phạt sẽ không còn nhẹ nhàng, chỉ ở mức độ răn đe như trước nữa. Mức phạt sẽ phải tăng nhiều lần để đảm bảo sự nghiêm minh. “Hậu kiểm cực kỳ nghiêm khắc, chặt chẽ để người ta thấy rõ, công ty sự kiện nếu làm sai thì có thể sập tiệm, cá nhân làm sai có thể thân bại danh liệt. Nó cũng tránh sự can thiệp quá sâu của Nhà nước vào quá trình sáng tạo văn học nghệ thuật của đội ngũ văn nghệ sĩ. Hướng đi này không hề lạ lẫm với thế giới, chỉ là mới mẻ với chúng ta mà thôi”, ông Sơn kết luận.
