Thiếu vắng trên bản đồ "sáng tạo"
Thực ra, thuật ngữ "công nghiệp sáng tạo" mới chỉ được biết đến rộng rãi từ năm 2008, khi Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên hợp quốc (UNCTAD) lần đầu tiên xuất bản báo cáo về công nghiệp sáng tạo thế giới. Những nước đi đầu trong công nghiệp sáng tạo, như Hoa Kỳ, đóng góp vào GDP đến 11,1%, với những ngành hái ra tiền như điện ảnh, âm nhạc, nội dung số, quảng cáo - truyền thông, v.v. Hàn Quốc là nước rất biết cách dùng công nghiệp văn hóa và công nghiệp sáng tạo để thúc đẩy các ngành công nghiệp khác và để xây dựng hình ảnh quốc gia. Công nghiệp sáng tạo đóng góp 6,3% GDP cho đất nước này. Ngay cả với Phi-li-pin (Philippines), ngành công nghiệp sáng tạo cũng khá phát triển, với khoảng 5% GDP.
Từ góc độ của một nhà nghiên cứu, chuyên gia R.Phlo-ri-đa (Richard Florida) đã chỉ ra: Thế giới không phẳng như chúng ta vẫn nghĩ, bởi có những mũi nhọn, được hình thành từ các thành phố sáng tạo, là những đầu tàu kinh tế của cả thế giới. Có thể kể tên các thành phố sáng tạo như Thung lũng Silicon với Apple, Facebook, Microsoft, HP, Dell..., như Mi-lan (Milan) hay Pa-ri (Paris) với ngành công nghiệp thời trang, như Luân Đôn với âm nhạc - nghệ thuật, như Hô-ly-út (Hollywood) với công nghiệp điện ảnh, hay như Thượng Hải, Tô-ki-ô (Tokyo), Xơ-un (Seoul), Băng-cốc (Bangkok)... 40 thành phố lớn nhất, chỉ với 17% dân số, làm ra 2/3 GDP toàn cầu và chiếm đến 85% hoạt động đổi mới sáng tạo. Việt Nam, tiếc thay, vẫn chưa có thành phố nào trong số đó, dù tiềm năng không phải không có!
Cơ hội của Việt Nam
Xin được nêu lên câu chuyện thực tế: Một chiếc iPod video của Apple được bán ra với giá 299 USD, thì phần chi phí gia công lắp ráp chỉ chiếm 1% giá trị, phần cứng chiếm 45% giá trị, phần còn lại thuộc về phần mềm, các sáng tạo, marketing và phân phối. Một ly cà-phê Starbuckstại Việt Nam, với sự sáng tạo về sản phẩm và phong cách, được bán giá 85.000 đồng -150.000 đồng, trong khi các thương hiệu tương tự của Việt Nam chỉ có giá khoảng trên dưới 40.000 - 50.000 đồng. Cùng một nhà gia công tại Việt Nam, một chiếc áo sơ-mi Hugo Boss, một thương hiệu thời trang xa xỉ danh tiếng, có giá trên thị trường là 300 USD. Thế nhưng, cũng chiếc áo đó, nếu đóng mác nội địa lại chỉ có vài trăm nghìn đồng.
Vì Việt Nam không có đủ dữ liệu để tính toán được quy mô của các ngành công nghiệp sáng tạo nên vẫn chưa được xếp vào bản đồ công nghiệp sáng tạo thế giới. Trong nhận thức của hầu hết người Việt Nam, sáng tạo không phải là một ngành kinh tế. Phần nào đó, họ xếp các ngành sáng tạo vào hoạt động văn hóa, và coi đó như là hoạt động giải trí, nghệ thuật đơn thuần. Hơn nữa, giá trị gia tăng của các sản phẩm công nghiệp sáng tạo nằm ở khả năng bảo vệ bản quyền tác giả, là vấn đề vẫn còn sơ khai ở Việt Nam. Từ ý thức bảo vệ tác quyền của tác giả và chủ sở hữu thương hiệu, đến sự tôn trọng tác quyền từ phía người tiêu dùng đều còn rất xa để có thể bảo đảm giá trị gia tăng của các sáng tạo nguyên gốc.
Câu lạc bộ Doanh Nhân Sáng Tạo (VCE Club), một trong số ít tổ chức tự nguyện thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam, bước đầu đề xuất 15 ngành nghề có tiềm năng phát triển mạnh mẽ, trong đó có những ngành nghề đã được chứng minh sức mạnh đích thực, như thủ công mỹ nghệ, thiết kế công nghiệp, nội dung số, phần mềm, nghệ thuật trình diễn, ẩm thực... Tuy nhiên, để thật sự hình thành một nền kinh tế sáng tạo, Việt Nam phải vượt qua một loạt các rào cản quan trọng, mà hai trong số đó là bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng một môi trường thúc đẩy tự do sáng tạo. Nếu nhìn nhận năng lực sáng tạo của người Việt Nam như một nguồn tài nguyên không thể cạn kiệt, như điều kiện đầu vào quan trọng của một nền kinh tế sáng tạo, lại có thêm hậu thuẫn từ tầng sâu giá trị văn hóa, lịch sử và truyền thống, tin rằng, Việt Nam có thể trở thành "mũi nhọn" được nhắc tới như điểm sáng của công nghiệp sáng tạo. Nhưng muốn vậy, cần một sự thay đổi đột phá, từ nhận thức đầu tư, khung pháp lý và biện pháp chế tài liên quan đến sở hữu trí tuệ, và một tư duy vị tha với các tư tưởng sáng tạo mới.
Ngày nay, những ngành nghề kinh tế có hàm lượng sáng tạo nguyên bản chiếm tỷ trọng lớn trong các sản phẩm đã đóng góp khoảng 7% GDP toàn cầu, với tổng kim ngạch xuất khẩu là 600 tỷ USD mỗi năm, tốc độ tăng trưởng khoảng 8,7% mỗi năm.
