Giảm đầu mối, thủ tục, khắc phục chồng chéo
Theo Tờ trình của Chính phủ, tên gọi chính thức của Chương trình được hợp nhất là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035”. Đây nguyên là bốn Chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành, bao gồm các lĩnh vực: văn hóa; giáo dục-đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Riêng Chương trình phòng, chống ma túy đến năm 2030 tiếp tục thực hiện riêng theo Nghị quyết số 163/2024/QH15 do tính chất bảo đảm an ninh, trật tự xã hội đặc thù.
Nêu rõ thực trạng quản lý các Chương trình hiện nay, trong phiên giải trình trước Ủy ban Thường vụ của Quốc hội mới đây, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết: Tổng vốn huy động giai đoạn 2026-2030 dự tính là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương là 345.000 tỷ đồng. Chính phủ định hướng cơ cấu ngân sách gồm khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên. Dù đã có rất nhiều kết quả đáng ghi nhận, song tình trạng chồng chéo, tồn tại nhiều bất cập vẫn hiện hữu. Về thể chế và cơ chế phân cấp, điểm nghẽn lớn nhất thời gian qua là có nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành, địa phương. Tình trạng này dẫn đến tâm lý sợ sai và giải ngân vốn chậm do thủ tục lòng vòng.
Do đó, theo Bộ trưởng Tài chính, Chính phủ đề xuất giải pháp thống nhất tên gọi, cơ cấu lại nội dung và đổi mới cơ chế quản lý để bảo vệ kết quả đã đạt được và nâng cao hiệu quả ngân sách. Sau khi tích hợp, Chính phủ chuyển đổi mạnh mẽ từ phương thức phân bổ “theo nhu cầu đăng ký” sang “theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”, loại bỏ tầng nấc trung gian. Cụ thể, Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm cơ quan điều phối chung. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổng hợp, phân bổ, điều chuyển vốn. Các địa phương tự chọn danh mục, ưu tiên vốn, chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ, trên cơ sở áp dụng nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.
Cơ bản thống nhất chủ trương tích hợp, song, các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị: Sau khi tích hợp phải đo được hiệu quả thực chất như đầu mối, thủ tục, thời gian giao vốn, vốn phải chuyển nguồn. Và quan trọng nhất, hiệu quả của tích hợp phải được đánh giá bằng nguồn lực có đến đúng nơi cần thiết hơn không, địa phương có chủ động hơn không và người dân tiếp cận chính sách có tốt hơn không, có được thụ hưởng tốt hơn không?
Tích hợp không thể là phép tính cộng cơ học
Thực tế triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia thời gian qua cho thấy: Điểm nghẽn không chỉ nằm ở nguồn vốn mà chủ yếu là ở phương thức quản lý. Hiện trạng nhiều đầu mối, nhiều văn bản hướng dẫn, thủ tục phối hợp và cơ chế phân bổ còn phân tán đã ảnh hưởng lớn đến tiến độ giải ngân, khả năng hấp thụ vốn và hiệu quả thực hiện.
Vì vậy, việc tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình quốc gia tổng thể mới trước hết là phải đổi mới cách tổ chức nguồn lực và phương thức thực hiện, chứ không thể là phép tính cộng cơ học. Việc tích hợp phải kế thừa các mục tiêu đã được Quốc hội quyết định, không làm thu hẹp phạm vi, đối tượng và mức độ ưu tiên thụ hưởng.
Cùng đó, cần phân biệt rõ “trùng lặp” với “giao thoa”. Một địa bàn, một hộ gia đình cùng thụ hưởng chính sách về hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế hay văn hóa chưa phải là trùng lặp nếu mỗi chính sách giải quyết một nhu cầu khác nhau. Chỉ nên tích hợp, loại bỏ những nội dung thật sự trùng về mục tiêu, đối tượng và nội dung hỗ trợ; những chính sách đặc thù phải tiếp tục được bảo đảm nguồn lực và theo dõi riêng, nhằm tạo sức mạnh cộng hưởng của các nguồn lực trên cùng một địa bàn mà không làm loãng những chính sách cần được ưu tiên.
Đặc biệt, điểm quan trọng rất cần có sự thay đổi là phải phân cấp, phân quyền một cách thực chất, theo nguyên tắc “Trung ương, Quốc hội, Chính phủ giữ vai trò kiến tạo phát triển” mà Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh khi nhắc đến vai trò của các địa phương: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Tuy nhiên, Chủ tịch Trần Thanh Mẫn lưu ý: Vấn đề không chỉ là phân định lại thẩm quyền, mà là thay đổi cách Nhà nước tổ chức thực hiện chính sách. Trung ương cần tập trung xác định mục tiêu, tiêu chí, định mức và cơ chế giám sát; địa phương phải có đủ quyền chủ động lựa chọn cách làm phù hợp điều kiện thực tế.
Đồng thời, “trao quyền phải đi liền trách nhiệm”. Khi địa phương được chủ động hơn trong sử dụng nguồn lực, Trung ương phải chuyển mạnh từ kiểm soát đầu vào sang kiểm soát kết quả. “Muốn vậy, chương trình phải có hệ thống mục tiêu, chỉ tiêu và sản phẩm đầu ra rõ ràng, thống nhất, có khả năng đo lường”, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ và yêu cầu: “Các chỉ số về giải ngân và mức độ hoàn thành mục tiêu phải được cập nhật để có thể kịp thời điều chuyển vốn từ nơi thực hiện chậm sang nơi làm tốt” ■
“Chủ trương nhập bốn Chương trình mục tiêu quốc gia đã được Bộ Chính trị thảo luận rất rõ ràng. Bản chất và mục tiêu chính của việc tích hợp lần này nhằm khắc phục triệt để tình trạng manh mún, chồng chéo, đa đầu mối, giảm tối đa chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp quản lý vốn ngân sách. Đây là cách để phân cấp không trở thành buông lỏng quản lý, Trung ương vẫn quản lý được chương trình mà không phải can thiệp vào công việc cụ thể của địa phương”.
Chủ tịch Quốc hội TRẦN THANH MẪN
