"Hội ngộ" sau 40 năm xa cách
Sau 40 năm, kể từ khi phát hiện xác một chiến sĩ hải quân dạt vào bờ khi tham gia dân quân, bà Ðào Thị Minh ở phường Hùng Vương, Hồng Bàng (Hải Phòng) giờ đây mới thật sự thanh thản. Với bà, câu chuyện ấy mãi là nỗi băn khoăn thường trực. Thông tin duy nhất lúc chôn cất anh ở mảnh vườn phía sau nhà chỉ vẻn vẹn từ dòng chữ trong chiếc áo đại cán "bộ đội Củ Chi, đoàn tàu không số, vận tải hàng bắc - nam". Cứ tuần rằm, mồng một, dịp thanh minh, bà lại ra mộ thắp hương cầu mong hương hồn chiến sĩ được siêu thoát và luôn tâm niệm, một ngày nào đó người liệt sĩ vô danh kia sẽ được thân nhân đón nhận. Ðã ở tuổi gần đất xa trời, bà chỉ lo chẳng may về với tổ tiên, thì sự thật sẽ bị chôn vùi. Bà đã báo tin cho chính quyền phường, từ đây, thông tin được chuyển về Quân chủng Hải quân và danh tính phần mộ liệt sĩ dần được hé mở.
Ngày 16-7-2012, hài cốt liệt sĩ (HCLS) Dương Thanh Hiến được trao cho gia đình trong nỗi mừng vui ứa đầy nước mắt của thân nhân. Cha mẹ liệt sĩ Hiến đã cạn khô nước mắt khi nhận giấy báo tử có dòng chữ báo tin là mất tích thi thể và di vật. Binh nhất cơ điện Dương Thanh Hiến là một trong tám liệt sĩ hy sinh mất xác trong trận đánh ác liệt ngày 16-4-1972, khi máy bay Mỹ điên cuồng thả B52 trúng tàu 603. Nhớ con thắt ruột, ông bà xây một ngôi mộ giả ngoài nghĩa trang để thắp hương, tưởng niệm. Thời gian thấm thoát trôi đi, khi cán bộ Cục Chính trị và Quân y Hải quân tới đặt vấn đề lấy mẫu xét nghiệm, ba anh em của liệt sĩ Dương Thanh Hiến là Dương Mạnh Thắng, Dương Thanh Hiên và Dương Quý Lợi rất bất ngờ nhưng cũng không dám đặt quá nhiều hy vọng hài cốt chiến sĩ đó là người thân mình. Khi có kết quả giám định ADN, điều tưởng trong mơ đã là sự thật. Thạc sĩ Nguyễn Lê Cát, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm - Viện Pháp y quân đội chia sẻ, anh và đồng nghiệp mừng vui khôn xiết bởi thêm một liệt sĩ được trả lại tên.
Và còn biết bao câu chuyện cảm động khác mà những bằng chứng khoa học qua giám định ADN là minh chứng thuyết phục. Ðó là nữ thanh niên xung phong can trường Nguyễn Thị Sặng (Thanh Hóa) trên con đường 20 Quyết Thắng, là anh lính gan dạ Vũ Quang Huy (Hà Nội) chiến đấu quên mình trong làn mưa bom đạn lửa ở mặt trận Bình Dương... Dẫu sao, họ vẫn còn may mắn hơn nhiều đồng đội khác, được trở về cố hương trong vòng tay ấm áp của người thân. Vẫn còn hơn 320 nghìn phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính nằm rải rác khắp mọi miền đất nước và trên nước bạn Lào, Cam-pu-chia.
"Trả lại tên" cho các liệt sĩ vô danh
Cũng từ kết quả giám định ADN mà tình trạng ngoại cảm rởm, những "con sâu làm rầu nồi canh" đã bị vạch trần. Chuyện là, từ đầu năm 2011, tại một số địa phương như Nghệ An, Hà Tĩnh, Hà Nam... xuất hiện các cơ sở tự phát hoạt động trong lĩnh vực ngoại cảm để tìm kiếm, xác định HCLS, trong đó nhiều cơ sở có biểu hiện trục lợi, thậm chí có trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, khiến dư luận bất bình và chính quyền địa phương "đau đầu", xử lý khó khăn. Ðã có hàng chục nghìn người đến đăng ký vì phương pháp "áp vong" mang đậm yếu tố tâm linh, lại đánh trúng tâm lý thân nhân liệt sĩ (TNLS) đang nóng lòng mong mỏi tìm thấy mộ. Từ khi có hướng dẫn, chỉ đạo của Bộ LÐTB và XH việc tìm kiếm HCLS bằng phương pháp ngoại cảm bắt buộc phải được kiểm chứng đồng thời với các phương pháp khoa học (giám định ADN) và sự vào cuộc chấn chỉnh của chính quyền địa phương, các "trung tâm" tìm mộ liệt sĩ giả danh, lợi dụng trục lợi không còn đất sống. Theo Viện Pháp y Quân đội, tỷ lệ giám định ADN HCLS cho kết quả chính xác chỉ đạt 1-2% (nếu TNLS dùng duy nhất phương pháp ngoại cảm), khoảng 10% (nếu áp dụng ngoại cảm và các thông tin về liệt sĩ hỗ trợ), nhưng nếu tìm kiếm từ các thông tin khách quan (qua đồng đội, đơn vị cũ cung cấp..), tỷ lệ này lên tới hơn 60%. Thực tiễn, Viện đã gặp nhiều trường hợp TNLS mang mẫu đến giám định không phải là xương, hoặc là xương động vật và có người ba lần đến giám định vẫn cho kết quả sai.
Hàng trăm trường hợp nhận dạng HCLS, trong đó có sử dụng kỹ thuật phân tích ADN đã được Viện Pháp y quân đội thực hiện thành công từ năm 2003. Quy trình giám định HCLS được tiến hành theo các bước: lập hồ sơ và thu thập thông tin về liệt sĩ; khai quật, giám định về nhân chủng và nhân trắc học để xác định mẫu giám định có phải là xương, xương người hay xương động vật, của một hay nhiều người và xác định chủng tộc, tuổi, giới tính (nếu có thể), thông tin về các di vật kèm theo, lấy mẫu phân tích ADN. Do chiến tranh, HCLS đã được chôn cất lâu năm, sự chôn cất ban đầu không được chuẩn bị, thiếu thông tin; đa số mẫu HCLS do gia đình tự lấy và mang đến giám định, yêu cầu xét nghiệm ADN ngay nên khó có điều kiện áp dụng tuần tự các phương pháp từ thấp đến cao. Như vậy, đáng lẽ giám định ADN là biện pháp cuối cùng (tốn kém, mất thời gian, cần đầu tư lớn về công nghệ, trang thiết bị và con người) thì lại được coi là giải pháp sớm khi không thể tiến hành cùng những giải pháp khác.
Tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ (DTLS) luôn là nhiệm vụ quan trọng trong công tác đền ơn đáp nghĩa, thể hiện truyền thống đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc ta. Ðó cũng là nguyện vọng rất chính đáng của TNLS, làm ấm lòng người đã khuất. Tuy nhiên, nếu không có tổ chức chặt chẽ, giải pháp tổng thể, thống nhất, chủ trương đúng đắn sẽ gây xáo trộn. Từ khi Bộ LÐTB và XH triển khai thí điểm giám định ADN xác định DTLS còn thiếu thông tin, từ khâu hướng dẫn lấy mẫu sinh phẩm, giám định miễn phí đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các gia đình liệt sĩ (GÐLS), giúp hành trình tìm kiếm bớt gian nan hơn. Số mẫu tăng, công việc của cán bộ giám định vất cả hơn (nhanh nhất sau ba tuần mới có kết quả giám định, trường hợp mẫu xấu bị phân hủy phải làm nhiều lần, sau vài tháng), nhưng họ vẫn không quản ngại khó khăn. Bởi, vẫn còn nhiều TNLS sống xa Tổ quốc, những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng lo xa gửi mẫu sinh phẩm tới các cơ quan giám định ADN, nuôi hy vọng vào một "ngày về" của liệt sĩ.
Hơn lúc nào hết, sau giai đoạn thí điểm, Ðề án xác định HCLS còn thiếu thông tin cần sớm triển khai, thu hút sự ủng hộ, tham gia của đông đảo người dân, khắc phục kịp thời bất cập phát sinh qua việc tìm mộ liệt sĩ tự phát. Cần xây dựng hồ sơ và lập cơ sở dữ liệu chi tiết nhất cho từng liệt sĩ, ưu tiên hàng đầu lấy mẫu HCLS và TNLS (vì không trường tồn với thời gian), tranh thủ các thời điểm thích hợp như dịp nâng cấp nghĩa trang, quy tập HCLS... để tiến tới xây dựng ngân hàng mẫu sinh phẩm toàn quốc; lựa chọn một số mô hình thí điểm để xây dựng cơ sở dữ liệu, mã hóa, thực hiện các bước giám định để rút kinh nghiệm nhân rộng có hiệu quả, tận dụng ưu thế của các labo hiện có để tiến hành giám định ADN...
Ông Trần Ðức Thịnh, Phó bộ môn Cận tâm lý, Trung tâm nghiên cứu tiềm năng con người: Các nhà ngoại cảm của bộ môn đã tiến hành tìm HCLS hơn 20 năm qua. Cống hiến của nhiều người có khả năng đặc biệt, tâm huyết, hoạt động không vụ lợi đã được kiểm chứng, ghi nhận. Thông thường, kết quả tìm mộ liệt sĩ có thân nhân đi theo được đánh giá qua ba tiêu chí: đặc điểm mộ do nhà ngoại cảm nói trước, có di vật kèm theo và thử ADN; nếu tìm mộ vô danh phải nói được tên người thân, quê quán liệt sĩ, tên đơn vị, nơi chiến đấu, hy sinh, tên đồng đội còn sống để kiểm tra.
Thạc sĩ Nguyễn Lê Cát, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm- Viện Pháp y quân đội: Thực tế, nhiều năm qua, rất nhiều HCLS được khai quật, chuyển về quê hương liệt sĩ mà không qua bất kỳ giám định khoa học nào, gây xáo trộn rất lớn trong quản lý. Mỗi gia đình liệt sĩ di chuyển hài cốt khi chưa xác định chắc chắn sẽ làm cho hai gia đình liệt sĩ mất phần mộ: một gia đình chuyển sai và một gia đình khác đã bị chuyển mất HCLS không còn cơ hội tìm thấy. Gia đình liệt sĩ nào cũng làm vậy thì cơ hội lấy mẫu giám định HCLS giảm và khả năng không còn tìm thấy HCLS sẽ càng tăng.
