Công chuyện vừa xong, bụng đã đói, người đã mệt, Hai Linh rủ chúng tôi đi coi lễ dâng y đúng lúc chúng tôi đang nghĩ tới bữa cơm chiều. Nhưng Linh lại là người cầm lái. Mà đi miền Tây, tôi nghiệm ra những lời rủ rê bất chợt của dân bản xứ thường rất đáng nghe.
Thế là cả nhóm theo anh tới chùa Sà Lôn, trước thuộc xã Đại Tâm, huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng, nay thuộc phường Mỹ Xuyên, thành phố Cần Thơ. Cái địa chỉ định danh dài dòng ấy được bà con ở đây gọi đơn giản là chùa Chén Kiểu. Linh vừa đi vừa giải thích, hôm ấy bà con Khmer làm lễ Kathina, dâng y cho các sư sau ba tháng an cư kiết hạ. Tôi nghe rất chăm chú, cho đến khi bị mấy cái chén trên cầu thang làm cho xao nhãng.
Chén ở đây có cái nguyên, cái vỡ, cái úp, cái nghiêng, có cái lật cả trôn ra ngoài. Trên trôn vẫn còn dấu lò gốm. Linh kể chùa từng bị hư hại trong chiến tranh. Cuối thập niên 1960, khi dựng lại, thiếu vật liệu trang trí, nhà chùa vận động bà con góp chén đĩa. Chẳng biết mỗi nhà góp bao nhiêu, chỉ biết những thứ từng đựng cơm, đựng canh, qua tay người thợ nghiễm nhiên trở thành vật liệu kiến trúc. Kể ra cũng là một cuộc chuyển đổi công năng khá ngoạn mục của đồ gia dụng.
Mà cách người ta dùng chén đĩa mới thật tài tình.
Trên mặt trụ cầu thang, những mảnh hoa hồng đỏ được lựa ra, ghép cùng men trắng và lá xanh thành một dải hoa chạy gọn giữa hai đường viền đỏ. Sang lan-can, men lam và hoa tím nối nhau trên các con tiện tròn. Xuống bậc thang, những chiếc trôn chén lại xếp đều tăm tắp. Chỗ nào cần một mảnh nhỏ, chỗ nào đặt nguyên cái chén, màu nào đi với màu nào, đều được cân nhắc kỹ lưỡng.
Tôi đang ngắm nghía cái công trình làm từ chén đĩa ấy thì phía sau chùa bỗng vang lên tiếng hô bằng tiếng Khmer dồn dập, tiếp đó là tiếng nước ào ào. Linh bảo người ta đang tập ghe ngo chuẩn bị cho hội đua ghe ngo dịp Ok Om Bok, tháng mười Âm lịch. Vậy là tôi bỏ dở cầu thang, theo anh ra bờ kênh.
Trời đã tối. Hai dãy bóng điện giăng dọc mặt nước sáng trưng. Khoảng trăm người đứng trên bờ xem một chiếc ghe tập được giữ cố định trên kênh. Dưới ghe là mấy chục tay dầm mặc áo vàng, đội nón vàng, ngồi thành hai hàng. Người đứng giữa hô bằng tiếng Khmer, cả hai hàng lập tức rướn tới, những mái dầm đồng loạt bổ xuống, đánh nước đục thành những vệt trắng.
Bảy mươi lăm người, với bảy mươi lăm sức vóc, sải tay, nhịp thở. Anh khỏe cũng chẳng thể tùy tiện chèo nhanh, anh yếu hơn cũng phải cố theo cho kịp. Chỉ một mái dầm xuống sớm, cả hàng đã lệch. Muốn chiếc ghe chạy nhanh, trước hết mọi người phải học cách dùng sức cho ăn ý với nhau. Thành thử, cái việc tưởng chỉ cần khỏe lại đòi hỏi rất nhiều công phu.
Đứng bên kênh, trong đám đông người ra xem, tiếp nước, tôi lại chợt nhớ mấy cái chén trên thành cầu thang. Người ta thường hình dung di sản là thứ gì cao xa, trang trọng, phải được gìn giữ cẩn thận, thỉnh thoảng mới đem ra giới thiệu cho khách tham quan. Nhưng ở chùa Chén Kiểu, di sản lại hình thành từ những mảnh chén đĩa. Cái đẹp đã được làm nên từ những thứ rất đỗi thông thường, bằng công sức của những con người cũng rất đỗi thông thường.
Còn phía sau chùa, tiếng hô, tiếng dầm khua nước, tiếng bà con đứng bờ trò chuyện. Cuộc đua ghe ngo mà khách phương xa thường biết đến qua những ngày hội náo nhiệt, hóa ra còn có những buổi tối bình dị thế này. Người ta xong việc thì đi tập, người khác ăn cơm rồi ra xem, hết buổi lại ai về nhà nấy.
Với bà con Khmer ở đây, di sản ở sẵn trong nếp sinh hoạt, trong sự khéo léo của đôi tay và cả những cuộc vui có đủ người tham dự. Chừng nào những việc ấy còn được làm với nhau, chừng ấy di sản vẫn còn một đời sống sinh động của riêng mình.
