Trên một cuốc xe hơn chục cây số, tôi có dịp trò chuyện với tài xế tên T, một cử nhân luật đã ra trường bốn năm.
T sinh ra ở một làng thuần nông gần Hà Nội, nhà có mấy sào ruộng, bố mẹ quanh năm trông vào vụ lúa, đàn gà và mấy việc lặt vặt trong làng. T bảo suốt thời sinh viên cậu gần như không xin bố mẹ tiền học hay chi phí sinh hoạt. Rảnh lúc nào thì cậu chạy xe lúc ấy, hôm giao cơm, hôm chở khách, hôm chạy mấy cuốc giao hàng đêm đến một hai giờ sáng.
Chuyện bắt đầu ngoắt sang hướng khác sau khi T tốt nghiệp. Cậu đi xin việc ở mấy văn phòng luật. Lương khởi điểm năm triệu, sáu triệu. Có nơi gọi là trợ cấp chứ cũng không gọi là lương. Thế hệ chúng tôi ngày trước thường cắn răng chịu. Mới ra trường, biết gì đâu mà đòi lương cao. Cứ kiếm chỗ học nghề, pha trà, photo hồ sơ, theo đàn anh học hỏi chán chê, rồi từ từ mới có nghề. Ba năm, 5 năm sau khắc khác.
Nhưng thành phố hiện đại thích những gì đo được. Năm trăm nghìn hôm nay có sức nặng hơn một lời hứa rằng 5 năm nữa sẽ thành luật sư giỏi. Tiền thuê nhà có kỳ hạn cụ thể, còn tương lai nghề nghiệp thì rất khoan thai. Thành thử T không chọn nhẫn nại theo nghề luật, cậu chạy xe ôm toàn thời gian.
Cái hay của nghề xe ôm công nghệ còn nằm ở chữ tự do. T thích nghỉ thì tắt ứng dụng, ngủ dậy muộn thì bật ứng dụng muộn, muốn về quê thì điều hướng. Nếu may mắn thì có thể về thăm mẹ mà vẫn có tiền. Một thứ tự do bình dân, ít lý thuyết mà khá dễ nghiện.
Ông chủ của T thật ra là thuật toán, nằm trong chiếc điện thoại ở túi quần. Văn hóa công việc của “ông chủ” lại còn rất văn minh. Chẳng mắng ai. Chẳng đập bàn. Cũng khỏi cần bộ mặt hằm hằm của trưởng phòng. Chỉ “ting” một tiếng.
Tương lai thường thua tiền tươi ở chỗ ấy. T cũng chưa tính hết những thứ đang âm thầm hao hụt đi. Tuổi trẻ chẳng hạn. Hai mươi lăm tuổi chạy ngoài đường mười tiếng vẫn cười. Đến khi ba lăm, bốn mươi tuổi, câu chuyện rất khác.
Rồi nghề nghiệp. Một người làm luật bốn năm sẽ có bốn năm kinh nghiệm luật. Một người chạy xe bốn năm có bốn năm kinh nghiệm đường phố. Cái sau cũng là kinh nghiệm, thậm chí rất hữu ích nếu muốn biết ngõ nào tắc, quán nào bún chả ngon. Nhưng đem ra mặc cả lương ở tuổi ba mươi thì nó vô nghĩa.
Thứ mất lớn nhất đôi khi lại vô hình. Một ngày trôi qua, T kiếm được năm trăm nghìn, rất cụ thể. Còn một ngày mất đi trong quá trình tích lũy nghề thì chẳng có ai kê thành hóa đơn. Thành thử người ta rất dễ vui với cái mình thu được và xuề xòa với cái đang thất thoát.
Thực ra T chẳng cá biệt. Tôi từng gặp cử nhân kế toán giao cơm, cử nhân ngoại ngữ chạy xe, cử nhân quản trị kinh doanh bán hàng qua mạng, ai cũng bảo làm tạm một thời gian. Chữ “tạm” ở thành phố có sức sống đáng nể: ở trọ tạm mười năm, làm nghề tạm bảy năm, yêu tạm rồi cưới luôn.
Vì thế, bảo xe ôm công nghệ là cái bẫy thì cũng hơi oan. Nó đã cứu rất nhiều sinh viên nghèo, người thất nghiệp, ông bố đang thiếu tiền sữa cho con; lao động tử tế thì tự thân đã có phẩm giá. Cái đáng nói nằm ở chỗ chiếc phao cứu sinh đôi khi quá dễ chịu, khiến người ta dùng lâu rồi quên mất mình từng định bơi vào bờ ■
