Xã hội hóa làm phong phú xuất bản phẩm
Khoảng đầu những năm 90 của thế kỷ trước, một vài nhà sách tư nhân bắt đầu thực hiện liên kết với các nhà xuất bản (NXB) để in và phát hành những cuốn sách đáp ứng nhu cầu người đọc, một số người yêu sách và tâm huyết với văn hóa đọc đã lấy làm mừng. Những bộ sách "liên kết" đầu tiên giữa Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ Ðông Tây với NXB Văn học phần nào như những "làn gió" thổi mới bầu không khí cho văn hóa đọc sau thời gian dài bao cấp trì trệ. Sau đó lần lượt xuất hiện các công ty tư nhân tham gia làm xuất bản như Nhã Nam, Bách Việt, một số công ty cổ phần như Phương Nam, Alphabook, Trí Việt... bên cạnh các đơn vị nhà nước có uy tín như NXB Trẻ, Văn học, Sự thật... Những tác phẩm từ các nền văn học lớn trên thế giới, những giáo trình, sách tham khảo, sách kiến thức... được dịch cập nhật và xuất bản nhanh chóng. Những cuốn sách đóng dấu các tên NXB như Tri thức, Trẻ, một số ấn phẩm của Nhã Nam, Phương Nam... cho thấy sự phát triển năng động của hoạt động xuất bản. Thực tế, các đơn vị này cũng góp phần cho ra đời nhiều ấn phẩm có giá trị.
Từ khi có chủ trương xã hội hóa, số lượng cơ sở in gia tăng chóng mặt. Trước 2004, cả nước chỉ có hơn 160 cơ sở in công nghiệp thì đến nay đã có khoảng hơn 1.500 cơ sở in công nghiệp lớn nhỏ. Với thiết bị in ngày càng hiện đại, việc cho ra đời một cuốn sách trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Sách chưa bao giờ được in nhanh và nhiều như bây giờ.
Phức tạp và "khó lường"
Phát triển và xã hội hóa là một xu thế tất yếu. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của hoạt động xuất bản cũng kéo theo những biến đổi phức tạp và "khó lường". Một thời gian dài, xuất bản luôn gắn liền với vấn đề nổi cộm là nạn in lậu, in trái phép, vi phạm quyền tác giả; in ấn, sao chụp trái phép và phát tán các tài liệu sai trái, bất hợp pháp; phát hành xuất bản phẩm nội dung bị cấm, mê tín dị đoan... Theo một báo cáo của ngành xuất bản năm 2010 có tới 90% sách bày bán trên vỉa hè là sách giả, sách lậu. Những vụ việc liên quan đến các xuất bản phẩm kém chất lượng được "bung" ra thị trường khiến các nhà quản lý phải đau đầu tìm cách chạy theo thu hồi. Nguy cơ của việc chạy theo lợi nhuận có thể dẫn đến tình trạng dễ dàng để "lọt lưới" những ấn phẩm thậm chí là độc hại.
Ngược với sự phát triển nhanh chóng và năng động của hệ thống phát hành tư nhân ở các đô thị lớn, lại xảy ra tình trạng "xóa sổ" dần hệ thống cửa hàng, hiệu sách cấp huyện, xã tại hầu hết các địa phương. Trong khi đó, các chính sách ưu đãi, hỗ trợ hoạt động xuất bản phát triển chưa được quan tâm đúng mức và ban hành kịp thời...
Tại Hội nghị đánh giá sáu năm thi hành Luật Xuất bản được tổ chức cách đây không lâu, ông Lý Bá Toàn, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản (Bộ Thông tin và Truyền thông) thừa nhận, một số cơ quan chủ quản của các đơn vị xuất bản nhận thức chưa đúng vị trí, vai trò và trách nhiệm của mình đối với NXB trực thuộc, buông lỏng quản lý, ít chú trọng đến công tác định hướng và phê duyệt kế hoạch xuất bản, thiếu quan tâm tạo điều kiện cho NXB hoạt động, thậm chí bỏ mặc NXB tự xoay xở, chạy theo lợi ích kinh tế, xa rời chức năng, nhiệm vụ, tôn chỉ mục đích. Ðó cũng chính là nguyên nhân khiến hoạt động xuất bản ngày càng hỗn loạn.
Sự thiếu hụt của các quy định pháp lý
Ban hành vào năm 2004, qua một lần sửa đổi vào năm 2009, nhưng Luật Xuất bản đã bộc lộ những "lỗi thời", không theo kịp thực tiễn. Việc cho phép liên kết trong xuất bản quy định NXB phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về việc cho ra đời một xuất bản phẩm, trong khi thực chất, nhiều NXB chỉ làm một việc: bán giấy phép xuất bản. Chưa thể thống kê, nhưng nhìn qua một vòng các ấn phẩm của các nhà sách, công ty tư nhân, có thể thấy phần lớn sách xuất bản hiện nay là sách liên kết. Thực tế, những cuốn sách liên kết này, đơn vị tư nhân thực hiện hầu hết các khâu trong quy trình xuất bản. Trong khi đó, Luật Xuất bản (kể cả dự thảo sửa đổi vừa được trình Quốc hội trong kỳ họp vừa qua) cũng không quy định trách nhiệm của các đơn vị liên kết. Cũng như, luật không quy định hình thức xử phạt nếu có sai sót ở khâu liên kết này đối với các đơn vị tư nhân. Luật Xuất bản hiện hành cũng không đủ chặt chẽ để quản lý các cơ sở in - đầu mối của nguyên nhân in lậu và làm giả sách bán ra thị trường. Nếu căn cứ vào luật, việc phát hiện vi phạm đã khó, việc xử phạt còn khó hơn.
Lo ngại nhiều hơn, những kẽ hở trong Luật chưa được kịp thời điều chỉnh đã trở thành căn nguyên cho sự trục lợi bất chính. Nhiều cuốn sách nội dung "có vấn đề" bị cấm phát hành, thu hồi thì ngay lập tức được nhiều cơ sở phát hành tổ chức cấu kết với các cơ sở in để in và phát hành trái phép. Lệnh phạt không những không phát huy được tác dụng mà còn bị lợi dụng. "Càng cấm càng đắt", thực tế đã chứng minh rõ điều này. Sợi xích, Sát thủ đầu mưng mủ..., những ấn phẩm gây phản ứng trong dư luận bỗng trở nên bán chạy sau lệnh cấm và thu hồi.
Rõ ràng, sự tụt hậu so với tốc độ phát triển thực tế đã cho thấy tính cấp thiết của một hành lang pháp lý hoàn thiện hơn. Ông Nguyễn Ðức Hùng, đại diện NXB Quân đội Nhân dân cho rằng, nhằm hạn chế cuộc đua không lành mạnh gây thiệt thòi cho các NXB, cần xây dựng mức trần chiết khấu trong phát hành, cũng như cần thiết phải thành lập mô hình các tập đoàn xuất bản. Trong bối cảnh hiện nay, nhiều NXB đã hụt hơi vì không thể cạnh tranh nổi. Các NXB chỉ còn làm một việc là "bán giấy phép" vì thực tế họ không thể có đủ kinh phí và nhân lực để làm gì khác trong bối cảnh hiện nay.
Nhiều ý kiến từ chính những nhà quản lý, người làm công tác xuất bản cho rằng, Luật sửa đổi, bổ sung cần sát thực, tìm lời giải từ "đề bài" thực tiễn. Nếu không e rằng chỉ một thời gian ngắn lại tiếp tục có những bất cập mới nảy sinh. Ông Lưu Xuân Lý, Giám đốc NXB Văn hóa Dân tộc nhận định, sửa đổi Luật cần có tầm nhìn, khả năng tiên liệu dài hơi, chứ không chỉ đưa ra vài năm lại "sửa đổi", trong khi đó, thực tiễn lại đang phát triển đến chóng mặt.
